Toktamış Han

Dağılan devleti yeniden birleştirdi; Timur'a karşı verdiği uzun savaşı Terek Nehri'nde kaybetti.

Hayatı ve Timur'a sığınması

Toktamış, Cuci soyundan Tuy Hoca Oğlan'ın oğludur; annesi Kungrat kabilesinden Köten-Könçük Hatun'dur. Adı kaynaklarda Tuktamış, Tohtamış gibi biçimlerde de geçer ve "durmak, sakinleşmek" anlamındaki "toktamak" fiiliyle ilişkilendirilir; TDV İslâm Ansiklopedisi bu tür adların, önceki çocukları ölen ailelerde yeni doğanın yaşaması dileğiyle verildiğini belirtir. 1340'ların sonu ile 1350'lerin başı arasında doğduğu tahmin edilir; bazı kaynaklar 1342 dolayını verir.

Toktamış'ın gençliği, Altın Orda'nın derin bir fetret yaşadığı yıllara denk geldi. Berdibek'in babası Canibek'i ve kardeşlerini öldürmesiyle başlayan bu dönemde yirmiden fazla han tahta çıktı, ancak batıda gerçek güç beylerbeyi Mamay'ın elindeydi. Babası, Doğu Deşt-i Kıpçak'a hâkim olan Urus Han tarafından öldürülünce Toktamış, Mâverâünnehir'de güç kazanan Timur'a sığındı. Timur ona Otrar, Sabran ve Sığnak gibi Seyhun boyu şehirlerini vererek Urus Han'a karşı desteklemeye başladı. Toktamış, Urus Han ve oğullarıyla yaptığı mücadelelerde birkaç kez yenildikten sonra 1378–1379'da galip geldi ve Ak Orda tahtını ele geçirdi.

Birliğin yeniden kuruluşu

8 Eylül 1380'de Kulikovo'da Moskova knezi Dimitri Donskoy'a yenilen Mamay, Kırım'a çekilmişti. Toktamış, Kalka ırmağı boyunda Mamay'ı yenerek yaklaşık yirmi yıllık fetrete son verdi ve Cuci ulusunun iki kanadını yeniden tek elde topladı. Ardından Rus knezliklerine yöneldi: Ağustos 1382'de Moskova'yı kuşattı, şehri bir vaatle teslim almaya ikna ettikten sonra yağmaladı. Bu sefer Altın Orda'nın knezlikler üzerindeki üstünlüğünü yeniden tanıttı.

Timur ile çatışma

Toktamış ile eski hâmisi Timur arasındaki dayanışma Azerbaycan ve Hârizm meselesi yüzünden bozuldu. Toktamış 1383'te Timur'un hâkimiyetindeki Hârizm'de kendi adına para bastırdı. 1385'te Tebriz'e yürüdü ve şehir barış karşılığında teslim olduğu hâlde yağmalandı; TDV'ye göre buradan âlimler Saray'a götürüldü. 1387–1388'de Mâverâünnehir'e akın ederek Sabran'ı kuşattı ve Timur'un oğlu Ömer Şeyh'i Otrar yakınlarında yendi.

Timur bunun üzerine Deşt-i Kıpçak'a sefer açtı. Haziran 1391'de Kondurca (Kunduzca) ırmağı boyunda Toktamış ağır bir yenilgiye uğradı, ancak Deşt-i Kıpçak'taki hâkimiyetini korudu. 15 Nisan 1395'te Terek ırmağı kıyısındaki ikinci büyük savaşı da kaybetti. Timur, Toktamış'ı izleyerek İdil boyundaki Ükek'e ve Rus topraklarına kadar ilerledi, geçtiği yerleri yağmaladı. Bu iki yenilgi, Altın Orda'nın parçalanma sürecini hızlandıran dönüm noktası olarak değerlendirilir.

Son yılları

Timur'un çekilmesinden sonra Toktamış 1396'da Kefe'yi aldıysa da Emîr Edige'nin desteklediği Timur Kutluk karşısında yenilerek Litvanya grandükü Vitold'un (Vytautas) yanına sığındı. 12 Ağustos 1399'da Vitold ile Toktamış'ın birleşik ordusu, Vorskla ırmağı kıyısında Edige ve Timur Kutluk'a yenildi. Toktamış bundan sonraki yıllarını Edige'nin takibi altında geçirdi; bir süre Sibir bölgesinde tutunduğu aktarılır. Ölümü 1406'ya tarihlenir, ancak biçimi kaynaklarda farklı anlatılır: TDV'ye göre Edige'nin adamlarından kaçarken atıyla birlikte uçuruma yuvarlanmış, başka bir anlatıya göre Tümen yakınında öldürülmüştür.

Mirası

TDV, Toktamış'ı gayretli ve mücadeleci bir hükümdar olarak niteler; ancak Timur'la çatışmasının Altın Orda'nın çöküşüne zemin hazırladığını vurgular. Ölümünden sonra oğulları Celâleddin, Kerim Berdi, Kebek ve Kadir Berdi taht mücadelesine girdi. Toktamış ile Edige arasındaki çekişme, Nogay, Başkurt, Kazak, Özbek ve Karakalpak destanlarına konu olmuştur.

Kronoloji

• 1378–1379 — Urus Han'ın oğullarını yenerek Ak Orda tahtına çıkış
• 1380 — Kulikovo'dan sonra Mamay'ı Kalka boyunda yenmesi; Altın Orda'nın birleşmesi
• Ağustos 1382 — Moskova'nın yağmalanması
• 1385 — Tebriz seferi
• Haziran 1391 — Kondurca'da Timur'a yenilgi
• 15 Nisan 1395 — Terek'te ikinci yenilgi
• 12 Ağustos 1399 — Vorskla'da Edige'ye yenilgi
• 1406 — Ölümü