Mahmud Celâleddin Efendi
Mushaf-ı Şerîf · serlevha
Dağıstanʼda doğan, Şeyh Hamdullah ile Hâfız Osmanʼın yazılarına bakarak kendi çabasıyla yetişen Râkım çağdaşı. Mushaf, enʼâm, hilye ve levhalar yazdı; celî sülüsü Râkımʼın tavrı karşısında tutunamadı.
Hayatı
Mahmud Celâleddin Efendi, Kafkasya'nın Dağıstan bölgesinde doğdu. Doğum tarihi belli değildir; 1774 tarihli (1188) mükemmel bir murakka'ı görüldüğünden TDV İslâm Ansiklopedisi 1750 (1163) dolaylarını tahmin eder. Nakşibendî şeyhlerinden Mehmed Efendi ile birlikte İstanbul'a göç eden babasının yanında küçük yaşta şehre geldi. Ömrünün sonunda Boğaz'da İstavroz semtinde, bugünkü Beylerbeyi'nin Abdullahağa mahallesinde oturuyordu. 1829'da (1245) öldü ve Eyüp civarındaki Şeyh Murad Dergâhı hazîresine gömüldü. Mezarın yeri bilinmez, ama kabir taşı dergâhta korunmaktadır. Eşi de aynı hazîrededir.
Yetişmesi
TDV, onun XVIII. yüzyılın ustalarından Akmolla Ömer, Abdüllatif, Yamakzâde Sâlih ve Ebûbekir Râşid efendilerden yazı meşk etmek istediğini, ama dik başlı davranışları yüzünden öğrenciliğe kabul edilmediğinin söylendiğini yazar. Bunun üzerine Şeyh Hamdullah ile Hâfız Osman'ın eserlerine bakarak kendi çabasıyla ilerledi ve üstat seviyesine çıktı. İngilizce Vikipedi farklı bir anlatım verir: Abdüllatif Efendi'den ders almaya başladığını, üslup ayrılığı yüzünden bıraktığını yazar. İki anlatıda da sonuç aynıdır; kendi kendini yetiştirmiş bir hattattır. Önceleri eserlerini bazen "Mahmûdü'l-Mevdûd" imzasıyla yazdı, sonra Mahmud Celâleddin adını tercih etti.
Üslubu ve Râkım ile karşılaştırma
Mushaf, en'âm-ı şerîf, evrâd-ı şerîfe, dua kitapları, kıta, murakka', hilye ve levha biçiminde çok sayıda eser yazdı. Eski hattatların yazılarını taklit ederek hazırladığı kıta ve murakka'lar da dikkat çekicidir. Dîvân-ı Hümâyun'da görev aldığına dair kayıt yoktur, ama divanî ile yazıp imzaladığı bir kıta bu yazıda da başarılı olduğunu gösterir.
Celî sülüsü ise TDV'nin ifadesiyle sert ve durağan bulunur; harekeleri de zayıftır. Bu yüzden çağdaşı Mustafa Râkım'ın hareketli ve gergin tavrı karşısında tutunamadı. Yine de Sultan Abdülmecid'in hat derslerini onun önde gelen öğrencisi Mehmed Tâhir Efendi'den alması sebebiyle, dönemin hattatlarının bir kısmı bir süre daha bu yolda yazdı; Abdülmecid'in ölümünden sonra çoğu Râkım yoluna döndü. Mihrişah Vâlide Sultan Türbesi'nin (Eyüp) 1793 tarihli mermer celî sülüs yazıları ona aittir. Ayrıca Eyüp Sultan külliyesi imareti için yazdığı kitâbeler de anılır. Bkz. Mustafa Râkım Efendi.
Önemli eserleri ve sayfadaki mushaf
Eserleri müzelerde ve özel koleksiyonlarda bulunur. Londra'daki Khalili Koleksiyonu'ndaki mushaf, koleksiyonun kaydında 13 Zilkade 1192 (3 Aralık 1778) tarihli olarak anılır. Koleksiyon kataloğundan aktarıldığına göre mushaf 279 varaktır, 15 × 9,5 cm ölçüsündedir, sayfada on beş satır nesihle yazılmıştır; tezhibi İbrâhim Nazif'e atfedilir. Cildi XIX. yüzyıldan kalma kahverengi meşindir ve 277b varağındaki temellük kaydı, eserin Abdülaziz'in kızı Nazime Sultan'a ait olduğunu gösterir. Bu ayrıntıları yalnızca koleksiyon kataloğu aktarır.
Talebeleri ve mirası
En tanınmış öğrencisi Mehmed Tâhir Efendi'dir. Eşi Esmâ İbret Hanım (d. 1780) da önce öğrencisi sonra tanınmış bir hattattı; TDV onun hat sanatında isim bırakmış hanımlardan olduğunu söyler. İngilizce Vikipedi'ye göre Mahmud Celâleddin, kendisine gösterilen ilk yazı örneklerinin hanım bir yazara ait olamayacak kadar iyi olduğunu düşünüp başta bunlara inanmamış, sonra yeteneğini görüp onu öğrenci edinmiş ve evlenmiştir. İsmâil Zühdü ve Râkım gibi çağdaşlarıyla birlikte Hâfız Osman'ın sülüs anlayışını yeniden yorumlayan hattatlar arasında sayılır.