Sâmi Efendi

Son büyük Osmanlı celî üstâdı; modern Türk hattının hocaların hocası. II. Abdülhamidʼin tuğrasını çizen kalem onun kalemidir.

Hayatı ve hocaları

İsmâil Hakkı Sâmi Efendi, 13 Mart 1838'de (16 Zilhicce 1253) İstanbul'da Fatih'in Haydarhâne mahallesinde doğdu. Babası Yorgancılar kethüdâsı Hacı Mahmud Efendi, annesi Nefise Hanım'dır. Kurban Bayramı sonrasında doğduğu için İsmâil Hakkı adını aldı. Mahalle mektebinde başladığı öğrenimin ardından Aksaray'daki Kâtib Mustafa Efendi Camii Mektebi'nin hat hocası Boşnak Osman Efendi'den sülüs-nesih meşk etti; bu iki yazıda başka hocası olmadı. 14 Temmuz 1853'te Maliye Kalemi'ne girdi ve burada Mehmed adıyla "Sâmi" mahlasını aldı; eserlerinde asıl adını hiç kullanmadı.

Hat eğitimi çok yönlüdür. Bâbıâli tarzı rik'ayı Mümtaz Efendi'den, divânî ve celî divânîyi, tuğra çekmeyi Dîvân-ı Hümâyun hat muallimi Nâsıh Efendi'den öğrendi. Celî sülüsü Mustafa Râkım'ın öğrencisi Mehmed Şâkir Recâî Efendi'den ilerletti. Ta'liki Kıbrısîzâde İsmâil Hakkı Efendi'den meşk edip 1857'de icâzet aldı; hocası 1862'de ölünce celî ta'lik için Melekpaşazâde Ali Haydar Bey'e devam etti. Ayrıca kâğıt terbiyesi, ebru, kalemtıraşlık ve mühür yapımıyla da uğraştı; ebruyu Özbekler Tekkesi şeyhi Edhem Efendi'den ya da bir rivayete göre Kıbrısîzâde'den öğrendi.

Resmî görevinde yükselerek Dîvân-ı Hümâyun Mühimme Kalemi nâmenüvisliğine, 18 Nisan 1878'de Dîvân-ı Hümâyun'un hutût-ı mütenevvia muallimliğine getirildi. 1894'te Sadrazam Cevad Paşa'nın açtırdığı ta'lîm-i hat şubesinin muallimi oldu; bu şube sonra kapatıldı. Topkapı Sarayı'ndaki Enderûn'da ve Çarşıkapı'daki Mustafa Paşa Medresesi'nde hat öğretti. Meşrutiyet'in ilânından sonra emekli oldu. Son yılını felçli geçirdi ve 1 Temmuz 1912'de Horhor'daki evinde öldü; ertesi gün Fâtih Camii hazîresine gömüldü. Mezar kitâbesini öğrencisi Kâmil Akdik celî sülüsle yazdı.

Üslubu ve katkısı

Sülüs-nesihle az uğraştı; bu yazılarda 1864'te Mehmed Şevki ve Mehmed Hulûsi efendilerden teberrüken icâzet aldı. Sanatını celîde, hattın en geç olgunlaşan türünde gösterdi. Celî yazılar genellikle siyah kâğıda sarı zırnık mürekkeple yazılır, iğnelenerek kalıp hâline getirilir ve müzehhipler tarafından altınla işlenirdi. Bu yüzden is mürekkebiyle yazılmış eseri azdır.

Celî sülüste ve tuğrada Râkım'ı, celî ta'likte Yesârîzâde Mustafa İzzet'i örnek aldı. Nisan 1893'te dostu Tevfik Paşa'nın "diş kirası" olarak verdiği bir İsmâil Zühdü murakka'ından ilham alıp İsmâil Zühdü'nün sülüs şivesinden beğendiği harfleri Râkım'ın celî düzenine uyguladı; ortaya "Sâmi Efendi şivesi" çıktı. Hareke, tezyin ve mühmel işaretleriyle tarih rakamlarını en düzenli biçime kuran hattat olarak anılır. Titizdi: yazıyı bitirdikten sonra uzun süre bakmaz, şekil hâfızadan silinince kusurlarını görüp yeniden düzeltirdi. Bir yazıyla aylarca, hatta yıllarca uğraştığı olurdu. "Râkım'ı geçtiniz" diyenlere, Râkım'ın geçilmediğini söylediği aktarılır.

Önemli eserleri

Abdülaziz, II. Abdülhamid ve Reşad için çektiği tuğralar anılır. II. Abdülhamid'in kişisel teveccühünü kazandı; Bâbıâli'deki görevi sırasında önemli kişilere verilen menşurları celî divânîyle yazdı. Sayfada gösterilen tuğranın koleksiyon kaydına dair yayımlanmış bir bilgiye rastlanmaz.

Kitâbeleri İstanbul'da çeşitli yapılarda görülür. TDV'nin saydıkları arasında Kapalıçarşı'nın Fesçiler Kapısı üstündeki celî ta'lik hadis (eski metindeki "Kürkçüler Kapısı" kaydı TDV'de geçmez), Nuruosmaniye Kapısı'ndaki II. Abdülhamid tamir kitâbesi, Erenköy'de Zihni Paşa ve Galib Paşa camilerinin celî ta'lik kitâbeleri, Bâbıâli'deki Nallı Mescid'in kitâbesi, Hamidiye Çeşmesi'nin celî ta'lik kitâbesi ve Yeni Vâlide Çeşme ve Sebili'nin celî sülüs istifli kitâbesi vardır. Sonuncunun on iki satırlık kalıbı yazıldığından beri celî sülüsle uğraşan hattatlara örnek olmuştur. Şam'da Muhyiddin İbnü'l-Arabî Türbesi'nin tamir kitâbesini de yazdı. Altunîzâde, Pertevniyal Vâlide Sultan, Râmi, Mihrimah Sultan ve Zihni Paşa camilerindeki levhaları ile Cihangir Camii levhaları (sonradan Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi'ne nakledildi) bilinir.

Talebeleri ve mirası

Kızı Saadet Hanım'ın 1903'te ölümü üzerine üzüntüden ders vermeyi bıraktı; ömrünün son yıllarında Edhem Efendi'nin araya girmesiyle yeniden birkaç öğrenci yetiştirdi. Salı sabahları evinde ders verirdi; o gün dönemin hat üstatları ziyarete gelir ve evi Medresetü'l-hattâtîn'e benzerdi. Öğrencileri arasında Hacı Kâmil Akdik, Hulûsi Yazgan, Tuğrakeş Hakkı Altunbezer, Hacı Mehmed Nazif, Rifâî Aziz, Hasan Rızâ, Elmalılı Hamdi Yazır, Neyzen Emin Yazıcı, Mehmed Necmeddin Okyay ve Ahmed Ziyâ Akbulut sayılır. Bir kısmı 20 Mayıs 1915'te açılan Medresetü'l-hattâtîn'de muallimlik yaptı ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında hat sanatının devamına katkıda bulundu.