Battal Gazi Destanı

Emevî döneminin Müslüman komutanı olarak başlar, Anadolu Türk halk hikâyelerinin gazi kahramanı olarak biter.

Anlatı

Battalnâme, Battal Gazi'nin efsanevi hayatını Anadolu'ya yerleşmiş Müslüman Türklerin gözünden anlatan bir halk hikâyesidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre menkıbelerde Battal, Hz. Ali soyundan Hüseyin Gazi'nin oğludur. Çocukken çabucak din ilimlerini ve savaş usullerini öğrenir, Hz. Peygamber'in tükürüğü sayesinde bütün dilleri konuşur. Keşiş kılığında manastırlara girip rahiplerle tartışır; Hızır'la yoldaştır, perilerle dosttur, devlere ve cadılara karşı dualarla savaşır. Kullandığı silahlar Dahhâk, Rüstem ve Hamza gibi eski kahramanlara ait sayılır.

Savaşların merkez sahası genellikle Malatya ve çevresidir. Hikâye siyasî bir mücadeleyi değil, İslâmiyet ile Hıristiyanlık arasındaki bir din savaşını anlatır. Bu çerçeve, tarihî olaylardan çok sonraki bir bakışı yansıtır.

Tarihî Battal ve anlatı geleneği

Tarihî kişi ile menkıbe kaynaklarda iç içedir. TDV'ye göre Yakubî ve Taberî'den Evliya Çelebi'ye uzanan kaynaklarda tarih ve efsane birbirine karışmıştır; ayıklandığında geriye az bilgi kalır. "Battal" kahramanlığı anlatan bir lakaptır, asıl adı Abdullah'tır. Künyesi ve babasının adı kaynaklarda değişir. İbnü'l-Esîr onun hatta Arap bile olmadığını, Emevîlere bağlı azatlı bir köle ailesinden geldiğini yazar.

Bazı rivayetler onu Hârûnürreşîd çağında (IX. yüzyıl) Malatya çevresine yerleştirir; TDV bunun doğru olmadığını, bu yerleştirmenin Battalnâme'nin etkisiyle oluştuğunu belirtir. Taberî ve diğer kaynaklar onu VIII. yüzyılda Emevîler devrine koyar. Theophanes ve Süryânî yazar Tell Mahreli Denys de bunu doğrular. Buna göre Battal Gazi 717-740 yılları dolaylarında Emevî-Bizans savaşlarında rol almıştır; ilk kez 717'de Mesleme b. Abdülmelik'in İstanbul kuşatmasında anılır. Ölüm yeri olarak bugün Eskişehir'in güneybatısındaki Seyitgazi'nin bulunduğu eski Akroinon mevkii gösterilir; ölüm tarihi kaynaklarda 731, 740 ve 741 olarak değişir.

Battalnâme'nin yazıya geçiş tarihi kesin değildir. Araştırmacıların uzlaştığı aralık XI. yüzyılın sonu ile XIII. yüzyılın başıdır. 1245-46'da yazıldığı bilinen Dânişmendnâme, Battalnâme'den bölümler alır ve Melik Dânişmend'i Battal soyuna bağlar. TDV bu nedenle eserin o tarihten önce yazıldığını belirtir. Eser, Hamzanâme ile başlayan, Ebûmüslimnâme ve Dânişmendnâme ile süren ve Saltuknâme ile biten destanî halk hikâyeleri zincirinin ikinci halkasıdır. Bilinen en eski nüshalar 1436-37 (İstanbul Arkeoloji Kütüphanesi) ve 1453 (Akhisar Zeynelzâde Kütüphanesi) tarihlidir. Manzum tek nüsha, şair Bekāyî'nin 1769-70'te yazdığı çeviridir. Arapça Ẕâtü'l-himme ise ayrı bir eserdir; Türkçe Battalnâme onun çevirisi değildir.

Temaları ve sembolleri

Merkezde sınır boylarındaki gazâ ve "yarı evliya" kahraman tipi vardır. TDV, Anadolu Türklerinin bu Müslüman Arap kumandanı kendi alp tipine çevirdiğini söyler. Aynı kaynağa göre Melik Dânişmend ile Sarı Saltuk, Battal'ın başka adlarla yeniden anlatılmış biçimleridir. Hikâyedeki fantastik motifler eski Türk inançlarından ve İran peri masallarından gelir.

Etkisi

Mezarının I. Alâeddin Keykubad'ın annesince rüyada bulunduğu, Gıyâseddin Keyhusrev'in buraya bir türbe ve mescit yaptırdığı anlatılır; Seyitgazi böylece bir ziyaretgâh ve yerleşim hâline geldi. Battal'ı önce Kalenderîler, sonra Bektâşîler ve Alevîler benimsedi; Kalenderîlerin merkez tekkesi XVI. yüzyılın son çeyreğine kadar türbenin yanındaki manastırdaydı. Osmanlı askerleri sefere çıkmadan türbeyi ziyaret ederdi. Evliya Çelebi gibi Osmanlı müelliflerinin eserlerinde menkıbeler tarihî olay olarak yer aldı. Cumhuriyet döneminde A. Ziya Kozanoğlu, Ziya Şakir ve Murat Sertoğlu halk için romanlar yazdı.