Mitoloji & destanlar — bozkırın hâfızası sözle taşınır.

Destan anlatır ki, Hsiungnu yenilgisi günü bütün boy kılıçtan geçirildi. Yalnız bir çocuk sağ kaldı; düşman askeri ona kıyamayıp ayaklarını kestikten sonra bir bataklığa attı. Çocuğu dişi bir kurt buldu. Etle besledi, gizleyip büyüttü. Çocuk yetişince kurt ona eş oldu.

Düşman çocuğun yaşadığını öğrenip yeniden adam gönderince kurt, Kao-çang'ın (Turfan) kuzeybatısındaki bir dağın mağarasına kaçtı. Orada on oğul doğurdu. Onların torunları yıldan yıla çoğaldı; her birine bir ad verildi. En akıllılarından biri Aşina adını aldı — ve bu ad, sonradan Göktürk hâkânlarının soy adı oldu.

Çocukla kurttan türeyen bu soy, demir işleyip dağı aştı, bozkıra indi, çadır kurdu. Türk adı henüz duyulmamıştı; ama destan, o adın ilk nefesini bu mağaranın karanlığında saklar.

Tatar hanı Sevinç Han, İl Han'ın ordusunu bozdu. Hayatta kalanlar — İl Han'ın oğlu Kıyan, yeğeni Nüküz ve eşleri — kapısı dar, içi geniş bir vadiye sığındı. Adına Ergenekon dediler: çevresi sarp, üstü kapalı, içinden ırmak akan, çayırı bol bir saklı yurt.

Dört yüz yıl geçti. Sürüler çoğaldı, çadırlar arttı, vadinin sınırı dar geldi. Yaşlılar toplandı: çıkmak gerek, ama nasıl? Bir demirci ileri çıktı. Dağın bir kenarı demir cevheriydi; orayı eritip yol açabilirdi. Yetmiş körük kurdular, yetmiş ocak yaktılar. Demir kızardı, eridi, aktı; dağın eteğinde bir gedik açıldı. Halk bu gedikten bozkıra döküldü; sonraki rivayetler yolu bir bozkurdun gösterdiğini anlatır.

Rivayete göre o gün her yıl kutlandı: bir demir parçası kızdırılır, önce han, sonra beyler onu örs üzerinde döverdi. Sonraki yorumlar bu günü Nevruz'la bir tutar.

Oğuz Han ana karnındayken bir aydan büyük durdu. Doğunca yüzü mavi, gözleri ela, saçları kara idi. Annesinden bir kez süt emdi; bir daha emmedi. Çiğ et istedi, kımız istedi. Dile geldi; kırk gün sonra büyüdü, yürüdü, oynadı.

Yetiştiğinde göğe duâ etti, gökten bir ışık indi; ışığın içinden bir kız çıktı — gözleri yıldız, saçları nehir. Onunla evlendi. Üç oğlu oldu: Gün, Ay, Yıldız. Sonra bir gölün ortasındaki adada bir ağaç gördü; ağacın koğuğunda ikinci bir kız bekliyordu. Onunla da evlendi. Üç oğlu daha oldu: Gök, Dağ, Deniz.

Oğuz Han altı oğlunu çağırdı. Önce üçüne — gökten inenlere — sağ kolu verdi, Bozok dedi: aralarında bölüşülen altın yay. Sonra üçüne — yerden gelenlere — sol kolu verdi, Üçok dedi: üç gümüş ok. Her oğulun dört oğlu oldu. Yirmi dört oldular. Türk boylarının yirmi dördü, böyle ad aldı.

Aşina soyu çoğaldı, vadiden çıktı, doğuya yürüdü. Önlerine ne dağ çıktı ne ırmak çıktı — yalnızca uçsuz bir bozkır ve önlerinde yürüyen bir kurt çıktı. Kurt boz tüylü, gözleri ateşli, sırtı uzun. Hangi vâdiye sapsa Türk de oraya saptı; hangi geçidi geçse Türk de orayı geçti.

Bir gün kurt bir tepenin başında durdu, ardına dönüp baktı, uludu. Türk hânı atından indi, secdeye vardı. Kurt gözden kayboldu; ama yer açıldı, vâdi çağırdı, çadır kuruldu. Otağ orada kuruldu. Bayrak orada çekildi. Devlet orada doğdu.

Göktürk'ün sancağında bir kurt başı işlendi; o gün bugündür Türk bayrağında kurt, kurda yol açar.

Dede Korkut Oğuz'un ulu kişisidir. Kopuzunu eline alır, atının yelesine yaslanır, başlar söylemeye: Dirse Han Oğlu Boğaç Han'ın boyunu, Bamsı Beyrek'in boyunu, Kazan Bey'in evi yağmalandığını, Basat'ın Tepegöz'ü öldürdüğünü. On iki boy, on iki gece. Her boy bir bey, bir savaş, bir aşk, bir intikam.

Boyların kahramanları çıplak değildir: babalarının adını, atalarının soyunu sırtlanırlar. Boğaç Han bir boğanın boynuzunu kırar, on beş yaşında ad alır. Beyrek nişanlısı Banı Çiçek'i on altı yıl bir zindandan çıkamadan bekler. Kazan Bey evi yağma edildiğinde döner, atına biner, eşi Burla Hatun'u, oğlu Uruz'u kurtarmaya gider.

Her boyun sonunda Dede Korkut gelir. Kopuzunu kurar, son sözü söyler: "Yom vereyim hanım: yerli kara dağların yıkılmasın." Bir duâ, bir kehânet, bir mühür. Boy biter, Dede gider.

Manas Han, Kırgız'ın oğludur. Doğduğunda annesi bir taşın yarıldığını, bir aslanın haykırdığını, bir kartalın gökyüzünü kapattığını gördü. Manas yetişti; Çin'e karşı, Kalmuk'a karşı, sürgündeki Kırgız'ı topladı. Kırk yiğidini seçti — adları kırk kuş, kırk dağ, kırk yıldız. At bindi, kılıç kuşandı, Talas'tan Altay'a yürüdü.

Destân yalnız Manas'ı anlatmaz. Oğlu Semetey gelir, dövüşür, ölür. Torunu Seytek gelir, Semetey'in intikamını alır. Üç kuşak, üç destân, tek mısra zinciri: yarım milyon dize.

Manasçı, destânı ezbere bilir. Ne yazılı bir nüshadan okur, ne hatırlayıp tekrar eder — söyler. Kapalı gözlerle, başı arkaya atık, sesi titreyerek söyler. Bir manasçı destânı bitirinceye dek günler geçer. Onu duyan dinleyici Kırgız'ın bin yılını bir gecede içer.

Bolu Beyi, seyisi Yusuf'un at seçmesini beğenmedi; "kör olası kâfir" diye gözlerine mil çektirdi. Yusuf evine döndü, oğlu Ruşen Ali'ye dedi: "Adın bundan sonra Köroğlu olsun." Bir kısrak bıraktı oğluna: sıska, çelimsiz, korkak görünen. "Bunu kırk gün ışık görmeyen ahırda besle. Kırkıncı gün bir yıldız doğacak."

Köroğlu denileni yaptı. Kısrak bir Kırat oldu — uçar gibi koşan, kanat gibi sıçrayan. Köroğlu Kırat'a bindi, Çamlıbel'e çıktı. Yiğitler toplandı: Demircioğlu, Ayvaz, Kenan, Bey Böyrek. Köroğlu silah olarak kılıç değil, söz tuttu: aldığını fakire verdi, vurduğunu zorbaya vurdu. Nigâr Hanım'ı sevdi, kaçırdı, sahiplendi.

Köroğlu çatık çıktı, türkü çıktı. "Benden selâm olsun Bolu Beyi'ne" — Anadolu'nun en çok söylenen ilk dizesi. Sazını eline alan her âşık bugün hâlâ onun ardına düşer.