Sanat · Köşe

Mushaf-ı Şerîf — hat ile tezhibin birleştiği levha.

Şeyh Hamdullahʼtan Hâmid Aytaçʼa, Osmanlı dünyasının kanonik Mushaf-ı Şerîf nüshaları. Her biri bir hattatın eli, bir müzehhibin altın yaldızı, bir saray hâmisinin ısmarladığı bir hâfıza.

13 nüsha · beş yüzyıl

Mushaf hattı, Aklâm-ı sittenin tamamı içinde özellikle nesih kalemiyle anılır. Sülüsʼün gövdeli mimârîsi sûre başlıklarında, muhakkak ve reyhânî bazı saray nüshalarında görünür; ancak âyet bedeninin taşıyıcısı asıl olarak nesihtir — Şeyh Hamdullahʼla birlikte Osmanlı zevkinin sayfasına bütünüyle oturmuş bir kalem. Mushaf, bu kalemin sabırla uygulandığı en uzun metin olarak hat sanatının en zorlu disiplinini oluşturur.

Sayfa kâğıt olarak gelmez; bir mushaf sayfası önce tezhip edilir, sonra yazılır. Çifte serlevhâ, sûre başlıkları, secâvend işâretleri, hizip gülleri, ʻaşr durakları — hepsi müzehhibin elinden çıkar. Hattat, müzehhibin bıraktığı boşluğa girer ve yazar. Saray atölyelerinde bu iki el, çoğu zaman aynı sokakta, bazen aynı odada çalışan iki ustadır; mushaf, hat ile tezhibin tek bir düzlemde buluştuğu sayfadır.

Hâmilik geleneği mushaf sanatının kemiklerini taşır. II. Bâyezîd Şeyh Hamdullahʼı, Kânûnî Karahisârîʼyi, II. Mustafa ve III. Ahmed Hâfız Osmanʼı, II. Mahmud Mustafa Râkımʼı, II. Abdülhamid Sâmi Efendiʼyi tuttu — Cumhuriyet öncesindeki son nüshalar bile Kral Fuâdʼa kadar uzanan eski hâmilik damarından beslendi. Mushaf, hattatın kalemiyle hâminin imzâsı arasında yazılır.

Berʼ-i tashîh disiplini bu eserlere ahlâkını verir. Üstâd mushafı tamamlar, hocasına götürür, varak varak okutur, hatalar üst kâğıda işâretlenir; hatasız nüsha, ancak tashîh edildikten sonra mushaf-ı şerîf adını alır. XIX. yüzyılda litografi ve sonra matbaa devreye girdiğinde, basılan ilk mushaflar bile bu tashîh edilmiş el yazısı nüshalardan örnek alınır. Bugün yaygın olarak okunan basılı Hâfız Osman tipi mushaf, bu el yazması zincirin son halkasıdır.

— Levha 01 —

Şeyh Hamdullah Mushaf-ı Şerîfi

1494 (899 AH) · Klasik Osmanlı kuruluşu · II. Bâyezîd hâmiliği

Türk-İslâm Eserleri Müzesi · TİEM 402

Şeyh Hamdullah
Nesih hatla yazılmış, klasik serlevha tezhibiyle bezenmiş — Şeyh tarzının kuruluş varağı.
Klasik Osmanlı nesih mushaf geleneğinin kurucu nüshalarından. Şeyh Hamdullah, Yâkûtʼun yolunu Osmanlı zevkine çevirip kendi adıyla anılan "Şeyh tarzı"nı bu mushaflarla kurdu; kırktan fazla mushaf yazan üstâdın elinden çıkan en bilinen TİEM nüshası.
— Wikimedia Commons · TİEM
— Levha 02 —

Bâyezîd Mushafı · Topkapı A. 5

1503 – 1504 (909 AH) · Saray hâmiliği · II. Bâyezîd için

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi · A. 5

Şeyh Hamdullah
Çifte serlevha · altın cetvelli · sülüs sûre başlıkları, nesih âyet bedeni.
Şeyh Hamdullahʼın Sultan II. Bâyezîd için bizzat yazdığı saray mushafı. Açılış çifte serlevhâsı Osmanlı klasik tezhip dilinin en temiz örneklerinden biri; Fâtiha-Bakara başlangıcı bugün hâlâ Topkapı koleksiyonunda.
— Wikimedia Commons · Topkapı Sarayı
— Levha 03 —

Şeyh Hamdullah Mushafı · Ağa Han Müzesi

XV. yüzyıl sonu · Klasik Osmanlı

Ağa Han Müzesi · Toronto · AKM 00262

Şeyh Hamdullah
Açılış varakları altın bulutlarla doldurulmuş; nesih hat, müzehhip imzâsı olmayan klasik tezhip.
Şeyh Hamdullahʼın Anadolu dışındaki en bilinen mushaflarından. Açılış çift sayfası bugün Torontoʼda Ağa Han Müzesiʼnde sergileniyor; üstâdın elinden çıkan onlarca mushaftan birinin batıya taşınmış hâli.
— Wikimedia Commons · Ağa Han Müzesi
— Levha 04 —

Ahmed Karahisârî Mushaf-ı Şerîfi

c. 1550 – 1560 · Kânûnî devri · tezhip zirvesi

Halîlî Koleksiyonu · QUR 420

Ahmed Karahisârî
Muhakkak, sülüs ve nesih hat bir arada; çoğul kalem örneği. Saz yolu tezhibinin olgun anı.
Şeyh ekolünün dışında Yâkût yolunu sürdüren Karahisârîʼnin tek ciltlik mushaflarından. Aklâm-ı sittenin birden fazlasını aynı sayfada birleştiren tipik tekniği, Osmanlı tezhibinin saz yolu dönemiyle aynı zamanda bir araya gelir; eser bugün Halîlî Koleksiyonu’nda.
— Wikimedia Commons · Halîlî Koleksiyonu
— Levha 05 —

Karahisârî Erken Mushafı · 1526

1526 (933 AH) · Kânûnî devri başı

Türk-İslâm Eserleri Müzesi · İstanbul

Ahmed Karahisârî
Klasik sülüs-nesih düzeni; üstâdın orta yaş kaleminin sertliği henüz tezhibe baskın.
Karahisârîʼnin erken yaş mushaflarından, 933 hicrî yılında istinsâh edilmiş tek ciltlik nüsha. Türk-İslâm Eserleri Müzesiʼndeki koleksiyonda yer alır; usta hattatın saz yolu olgunluğa erişmeden önceki klasik sertliğini taşır.
— Wikimedia Commons · TİEM
— Levha 06 —

Hâfız Osman Mushaf-ı Şerîfi · 1686

1686 (1097 AH) · Osmanlı altın çağı

Türk-İslâm Eserleri Müzesi · İstanbul

Hâfız Osman
Berʼ-i tashîh disipliniyle yazılmış aklâm-ı sitte nesih. Hâfızʼın oranlama anlayışını taşıyor.
Hâfız Osmanʼın yetmiş yıllık ömründe yazdığı mushaf sayısı bilinmiyor — geriye kalanın sayısı bile ona neredeyse istinsâhın simgesi gibi bakar. 1097 hicrî tarihli bu nüsha üstâdın orta yaş kaleminin doygun bir örneği; aklâm-ı sittenin tashîh edilmiş, klasik nesih sayfasında oturmuş hâli.
— Wikimedia Commons · TİEM
— Levha 07 —
﷽ eser görseli bulunamadı

Yedikuleli Seyyid Abdullah Mushafı

c. 1720 · Lâle Devri · geç klasik aklâm-ı sitte

Çeşitli koleksiyonlar · sayısız nüsha

Yedikuleli Seyyid Abdullah
Hâfız Osman çizgisinin Lâle Devriʼnde gelmiş olgun varyasyonu; mushaf hattının XVIII. yüzyıl başındaki zirvesi.
Hâfız Osmanʼın en yetkin halefi; Hâşimîzâde lakabıyla da bilinir. Mushaf hattını XVIII. yüzyıl başında zirveye çıkardı, Lâle Devri estetiğinin sayfaya işlemiş hâlini bıraktı. Eserlerinin önemli kısmı henüz dijital olarak kamuya açık değildir; bu satır eserin kendisi adına bir sayfa boşluğudur.
— Levha 08 —

Şekerzâde Mehmed Efendi Mushafı · 1728

1728 (1141 AH) · Lâle Devri sonu · Patrona Halil arifesi

Türk-İslâm Eserleri Müzesi · İstanbul

Şekerzâde Seyyid Mehmed Efendi
Medine-i Münevvereʼde istinsâh edilen, basılı mushaflara dahi nüsha-i esâs olmuş hat.
Şekerzâde Seyyid Mehmed, Hâfız Osman ekolünü Yedikuleli Seyyid Abdullah üzerinden devralan Medine asıllı üstâd. 1141 hicrîʼde Medine-i Münevvereʼde yazdığı bu nüsha, sonradan basılan birçok mushafa örnek alındı; Lâle Devriʼnin son nefesinde verilmiş bir sayfa.
— Wikimedia Commons · TİEM
— Levha 09 —

Mahmud Celâleddin Mushaf-ı Şerîfi

c. 1811 · II. Mahmud devri · Râkımʼla çağdaş

Halîlî Koleksiyonu · QUR 1076

Mahmud Celâleddin Efendi
Çifte serlevha · saray tezhip atölyesi · Râkım reformu öncesi son klasik kâğıt düzeni.
Râkımʼın büyük çağdaşı; II. Mahmud devrinin diğer büyük üstâdı Mahmud Celâleddin Efendiʼnin tek ciltlik mushafı. Açılış serlevhâsı klasik kâğıt düzeninin Râkım reformu öncesindeki son sözüdür; eser bugün Halîlî Koleksiyonu’nda QUR 1076 numarasıyla kayıtlı.
— Wikimedia Commons · Halîlî Koleksiyonu
— Levha 10 —

Abdullah Zühdî Mushaf-ı Şerîfi

1848 – 1849 (1265 AH) · Tanzimat ortası · Sultan Abdülmecid devri

Sadberk Hanım Müzesi · İstanbul

Abdullah Zühdî Efendi
Geç klasik nesih · Râkım sonrası sayfa düzeni · yaldızla cetvellenmiş satır kuruluşu.
Sâmi Efendiʼnin hocası, Mescid-i Nebevî kitâbelerinin de hattatı olan Abdullah Zühdî Efendiʼnin orta yaş mushafı. Sayfa düzeni, Râkım reformunun mushaf sayfasındaki sessiz yansımasını taşıyor; Sadberk Hanım Müzesiʼndeki nüsha XIX. yüzyıl ortasının iyi korunmuş tanıklarından.
— Wikimedia Commons · Sadberk Hanım Müzesi
— Levha 11 —
﷽ eser görseli bulunamadı

Hasan Rıza Efendi Mushaf-ı Şerîfi

c. 1900 · Son Osmanlı · mushafın son büyük eli

Çeşitli koleksiyonlar · 33 mushaf-ı şerîf

Hasan Rıza Efendi
Klasik nesih · "Mushafü’l-Hâfız" lakabıyla anılan disiplinli istinsâh.
Otuz üç mushaf-ı şerîf yazan son büyük üstâd. Çanakkale müdâfaasının da içinde olduğu çağda klasik nesih hattının XX. yüzyıla intikalini bizzat omuzladı; mushafları bugün Türkiye Diyanet Vakfı’nın referans nüshaları arasındadır. Dijital görseli serbest dolaşımda henüz açıkça bulunmuyor.
— Levha 12 —
﷽ eser görseli bulunamadı

Aziz Efendi Mushaf-ı Şerîfi

1934 (1352 AH) · Cumhuriyetʼe uzanan · Kāhire sürgününde

Türkiye Diyanet Vakfı · "Aziz Mushaf" nüshası

Mehmed Aziz Rifâî Efendi
Râkım okulunun geç temsilcisi · saray katibi yetişen ve Mısırʼda mushafını tamamlayan üstâd.
Sâmi Efendi ve Hasan Rızaʼdan icâzet alan; harf inkılâbı sonrası İstanbulʼdan ayrılıp Kāhireʼde, Kral Fuâdʼın hâmiliğinde mushaf yazan üstâd. 1934ʼte tamamlanan ve sonra Türkiyeʼye geri dönen "Aziz Mushaf", Cumhuriyetin ilk yılındaki bir telâfîdir. Dijital görseli henüz serbest dolaşımda değil.
— Levha 13 —
﷽ eser görseli bulunamadı

Hâmid Aytaç Mushaf-ı Şerîfi

XX. yüzyıl ortası · Cumhuriyet köprüsü · gizli atölye

Çeşitli özel koleksiyonlar

Hâmid Aytaç
Mushafü’l-Hâmid · klasik nesihten celî sülüse uzanan son icâzet silsilesinin elinden.
Osmanlı hattını Cumhuriyet Türkiyeʼsine taşıyan son büyük üstâd. Harf inkılâbının yasakladığı bir sanatı sessiz bir atölyede taşıdı; bugün dünyada hat tâlîm eden bütün hocaların icâzet silsilesi ona dayanır. Mushafı serbest dolaşımda dijital olarak yer almıyor; bu sayfa onun adına açık bırakılmıştır.

— Sayfa —

Yâ Hû. Mushaf, hattatın oturduğu, müzehhibin durduğu, hâminin imzâladığı sayfadır.

Şeyh Hamdullah Mushaf-ı Şerîfi

Bâyezîd Mushafı · Topkapı A. 5

Şeyh Hamdullah Mushafı · Ağa Han Müzesi

Ahmed Karahisârî Mushaf-ı Şerîfi

Karahisârî Erken Mushafı · 1526

Hâfız Osman Mushaf-ı Şerîfi · 1686

Yedikuleli Seyyid Abdullah Mushafı

Şekerzâde Mehmed Efendi Mushafı · 1728

Mahmud Celâleddin Mushaf-ı Şerîfi

Abdullah Zühdî Mushaf-ı Şerîfi

Hasan Rıza Efendi Mushaf-ı Şerîfi

Aziz Efendi Mushaf-ı Şerîfi

Hâmid Aytaç Mushaf-ı Şerîfi