Sanat · Köşe

Mushaf-ı Şerîf — hat ile tezhibin birleştiği levha.

Şeyh Hamdullahʼtan Hâmid Aytaçʼa, Osmanlı dünyasının kanonik Mushaf-ı Şerîf nüshaları. Her biri bir hattatın eli, bir müzehhibin altın yaldızı, bir saray hâmisinin ısmarladığı bir hâfıza.

13 nüsha · beş yüzyıl

Mushaf hattı, Aklâm-ı sittenin tamamı içinde özellikle nesih kalemiyle anılır. Sülüsʼün gövdeli mimârîsi sûre başlıklarında, muhakkak ve reyhânî bazı saray nüshalarında görünür; ancak âyet bedeninin taşıyıcısı asıl olarak nesihtir — Şeyh Hamdullahʼla birlikte Osmanlı zevkinin sayfasına bütünüyle oturmuş bir kalem. Mushaf, bu kalemin sabırla uygulandığı en uzun metin olarak hat sanatının en zorlu disiplinini oluşturur.

Sayfa kâğıt olarak gelmez; bir mushaf sayfası önce tezhip edilir, sonra yazılır. Çifte serlevhâ, sûre başlıkları, secâvend işâretleri, hizip gülleri, ʻaşr durakları — hepsi müzehhibin elinden çıkar. Hattat, müzehhibin bıraktığı boşluğa girer ve yazar. Saray atölyelerinde bu iki el, çoğu zaman aynı sokakta, bazen aynı odada çalışan iki ustadır; mushaf, hat ile tezhibin tek bir düzlemde buluştuğu sayfadır.

Hâmilik geleneği mushaf sanatının kemiklerini taşır. II. Bâyezîd Şeyh Hamdullahʼı, Kânûnî Karahisârîʼyi, II. Mustafa ve III. Ahmed Hâfız Osmanʼı, II. Mahmud Mustafa Râkımʼı, II. Abdülhamid Sâmi Efendiʼyi tuttu — Cumhuriyet öncesindeki son nüshalar bile Kral Fuâdʼa kadar uzanan eski hâmilik damarından beslendi. Mushaf, hattatın kalemiyle hâminin imzâsı arasında yazılır.

Berʼ-i tashîh disiplini bu eserlere ahlâkını verir. Üstâd mushafı tamamlar, hocasına götürür, varak varak okutur, hatalar üst kâğıda işâretlenir; hatasız nüsha, ancak tashîh edildikten sonra mushaf-ı şerîf adını alır. XIX. yüzyılda litografi ve sonra matbaa devreye girdiğinde, basılan ilk mushaflar bile bu tashîh edilmiş el yazısı nüshalardan örnek alınır. Bugün yaygın olarak okunan basılı Hâfız Osman tipi mushaf, bu el yazması zincirin son halkasıdır.

— Levha 01 —

Şeyh Hamdullah Mushaf-ı Şerîfi

1494 (899 AH) · Klasik Osmanlı kuruluşu · II. Bâyezîd devri

Türk-İslâm Eserleri Müzesi · TİEM 402

Şeyh Hamdullah
Nesih hat; âharlı kâğıda mürekkep, sulu boya ve altınla bezenmiş açılış varağı (f. 1b).
Şeyh Hamdullahʼa atfedilen, Nisan 1494ʼte İstanbulʼda nesihle yazılmış bir mushaf. Kırk yedi mushaf yazdığı nakledilen üstâdın eserlerinden biri olarak bugün Türk-İslâm Eserleri Müzesiʼnde 402 numarayla korunur.
— Wikimedia Commons · TİEM
— Levha 02 —

Bâyezîd Mushafı · Topkapı A. 5

1503 – 1504 (909 AH) · Saray hâmiliği · II. Bâyezîd için

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi · A. 5

Şeyh Hamdullah
Çifte serlevha · altın cetvelli · sülüs sûre başlıkları, nesih âyet bedeni.
Şeyh Hamdullahʼın Sultan II. Bâyezîd için bizzat yazdığı saray mushafı. Açılış çifte serlevhâsı Osmanlı klasik tezhip dilinin en temiz örneklerinden biri; Fâtiha-Bakara başlangıcı bugün hâlâ Topkapı koleksiyonunda.
— Wikimedia Commons · Topkapı Sarayı
— Levha 03 —

Şeyh Hamdullah Mushafı · Ağa Han Müzesi

c. 1500 · Klasik Osmanlı

Ağa Han Müzesi · Toronto · AKM 00262

Şeyh Hamdullah
Fâtiha sûresinin tamamı tezhipli açılış çift sayfasında nesihle yazılmış; 278a varağındaki Türkçe ketebe kaydı hattatı Şeyh Hamdullah b. Mustafa olarak adlandırır.
Yaklaşık 1500ʼde İstanbulʼda yazılmış, ketebe kaydında Şeyh Hamdullahʼın adını taşıyan bir mushaf. Açılış çift sayfası Fâtihaʼyı tezhip içinde verir; nüsha bugün Torontoʼda Ağa Han Müzesiʼnde korunur.
— Wikimedia Commons · Ağa Han Müzesi
— Levha 04 —

Ahmed Karahisârîʼye Atfedilen Mushaf

c. 1550 – 1560 · Kânûnî devri · İstanbul saray üretimi

Halîlî Koleksiyonu · QUR 420

Ahmed Karahisârî
Ana metin nesih, yardımcı yazılar sülüs; sayfada on iki satır. Başta ve sonda karşılıklı sayfalarda iki çift büyük rozet.
Ketebesi bulunmayan bu tek ciltlik mushafı, yazı ve tezhibinin kalitesi birçok araştırmacıyı Ahmed Karahisârîʼye atfetmeye götürmüştür. Ölçülü tezhibi Kânûnî devri saray üretimine özgüdür; eser bugün Halîlî Koleksiyonu’nda.
— Wikimedia Commons · Halîlî Koleksiyonu
— Levha 05 —

Karahisârî Mushafı · 1526–1527

1526 – 1527 (933 AH) · Kânûnî devri başı

Türk-İslâm Eserleri Müzesi · İstanbul

Ahmed Karahisârî
933 tarihli nesih mushaf. TDV, aynı yıla tarihli ketebeli bir Karahisârî mushafını TİEM 400 numarayla kaydeder: sayfada on bir satır nesih, tezhipli serlevha ve sûre başları.
Ahmed Karahisârîʼnin 933 hicrî yılında istinsâh ettiği tek ciltlik nüsha; Türk-İslâm Eserleri Müzesiʼnde korunur. Yâkût üslubunu yeni bir yorumla canlandıran hattatın Kânûnî devri başından kalan tarihli bir eseridir.
— Wikimedia Commons · TİEM
— Levha 06 —

Hâfız Osman Mushaf-ı Şerîfi · 1686

1686 (1097 AH) · Osmanlı altın çağı

Türk-İslâm Eserleri Müzesi · TİEM 405

Hâfız Osman
Nesih hat; Hâfız Osmanʼın nesihte en beğenilen dönemi sayılan 1679–1689 yıllarından.
Hâfız Osmanʼın (1642–1698) 1659ʼdan ölümüne kadar yazdığı yirmi beş mushaftan biri. 1097 hicrî tarihli bu nüsha, 1881ʼde II. Abdülhamidʼin emriyle matbaacı Osman Bey tarafından bastırılıp İslâm dünyasına dağıtıldı.
— Wikimedia Commons · TİEM
— Levha 07 —
﷽ eser görseli bulunamadı

Yedikuleli Seyyid Abdullah Mushafı

1687 – 1731 · II. Mustafa – III. Ahmed devri · Hâfız Osman usulü

Eserlerinin çoğu Nuruosmaniye Kütüphânesiʼne vakfedilmiştir

Yedikuleli Seyyid Abdullah
Hâfız Osman usulünde nesih; mushaflarının çoğu Ruganî Ali Üsküdârî tarafından tezhip edildi.
Hâşimîzâde adıyla da bilinen Yedikuleli Seyyid Abdullah, 1686–87ʼde Hâfız Osmanʼdan icâzet aldı ve yirmi dört mushaf yazdı. Süratli yazısıyla tanındı; III. Ahmed devrinde Sarây-ı Cedîd hat hocası oldu. Belirli bir nüshası henüz dijital olarak kamuya açık değildir.
— Levha 08 —

Şekerzâde Mehmed Efendi Mushafı · 1728

1728 (1141 AH) · Lâle Devri sonu · Patrona Halil arifesi

Türk-İslâm Eserleri Müzesi · İstanbul

Şekerzâde Seyyid Mehmed Efendi
Türk-İslâm Eserleri Müzesiʼndeki nüsha. Hattatın Medineʼde yazdığı ve 1874ʼte basılan mushafı ise Süleymaniye Kütüphânesiʼndedir (Yenicami K 3).
Manisalı Şekerzâde Seyyid Mehmed, sülüs ve nesihte Yedikuleli Seyyid Abdullahʼtan icâzet aldı. III. Ahmedʼin emriyle Medineʼde Şeyh Hamdullahʼın mushafını örnek alan bir nüsha yazdı; o nüsha 1874ʼte basıldı. Bu 1141 hicrî tarihli mushaf ise Türk-İslâm Eserleri Müzesiʼndedir.
— Wikimedia Commons · TİEM
— Levha 09 —

Mahmud Celâleddin Mushaf-ı Şerîfi

1778 (13 Zilkade 1192 AH) · I. Abdülhamid devri

Halîlî Koleksiyonu · QUR 1076

Mahmud Celâleddin Efendi
Ana metin nesih, yardımcı yazılar rikʼa; sayfada on beş satır. Tezhip İbrâhim Nazifʼin; 279 varak, 15 × 9,5 cm.
Kendi çabasıyla yetişen Dağıstanlı hattat Mahmud Celâleddin Efendiʼnin 3 Aralık 1778 tarihli küçük boy mushafı. Tezhibi İbrâhim Nazifʼe aittir; temellük kaydı XIX. yüzyılda Sultan Abdülazizʼin kızı Nâzıma Sultanʼa ait olduğunu gösterir. Bugün Halîlî Koleksiyonu’nda QUR 1076 numarasıyla kayıtlı.
— Wikimedia Commons · Halîlî Koleksiyonu
— Levha 10 —

Abdullah Zühdî Mushaf-ı Şerîfi

1848 – 1849 (1265 AH) · Tanzimat ortası · Sultan Abdülmecid devri

Sadberk Hanım Müzesi · İstanbul

Abdullah Zühdî Efendi
Geç klasik nesih · Râkım sonrası sayfa düzeni · yaldızla cetvellenmiş satır kuruluşu.
Sâmi Efendiʼnin hocası, Mescid-i Nebevî kitâbelerinin de hattatı olan Abdullah Zühdî Efendiʼnin orta yaş mushafı. Sayfa düzeni, Râkım reformunun mushaf sayfasındaki sessiz yansımasını taşıyor; Sadberk Hanım Müzesiʼndeki nüsha XIX. yüzyıl ortasının iyi korunmuş tanıklarından.
— Wikimedia Commons · Sadberk Hanım Müzesi
— Levha 11 —
﷽ eser görseli bulunamadı

Hasan Rıza Efendi Mushaf-ı Şerîfi

1878 – 1912 (en verimli dönemi) · Son Osmanlı · II. Abdülhamid – V. Mehmed Reşad devri

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi · İstanbul Üniversitesi Kütüphânesi

Hasan Rıza Efendi
Âyet-berkenâr düzen: her sayfa âyet başıyla açılıp âyet sonuyla kapanır, sayfada on beş satır nesih.
On dokuz mushaf yazan, nesihteki okunaklılığıyla tanınan Hasan Rıza Efendi (1849–1920). Hıfza kolaylık için yazdığı âyet-berkenâr mushafı 1884ʼten itibaren defalarca basıldı; Sultan Reşad için sekiz ciltlik bir Sahîh-i Buhârî de yazdı. Dijital görseli serbest dolaşımda henüz bulunmuyor.
— Levha 12 —
﷽ eser görseli bulunamadı

Aziz Efendi Mushaf-ı Şerîfi

1922 – 1923 (1341 AH) · Cumhuriyetʼe uzanan · Kāhireʼde, Melik I. Fuâd için

Kayıp · 1952 ihtilâlinden sonra izi kaybolmuştur

Mehmed Aziz Rifâî Efendi
"Melik Fuad nüshası": Ezher âlimlerinin denetiminde, resm-i Osmânî üzere altı ayda yazıldı; tezhibi de hattata ısmarlandı.
Filibeli Ârif Efendi ve Muhsinzâde Abdullah Hamdi Beyʼden icâzetli, Meşihat kalemlerinde çalışan Aziz Efendiʼnin 1922ʼde Mısır Meliki I. Fuâdʼın davetiyle Kāhireʼde yazdığı mushaf. Nüsha 1952 ihtilâlinden sonra kayboldu; hattat 1933ʼte İstanbulʼa döndü, 1934ʼte öldü.
— Levha 13 —
﷽ eser görseli bulunamadı

Hâmid Aytaç Mushaf-ı Şerîfi

XX. yüzyıl · Cumhuriyet dönemi

Yeri kaynaklarda belirtilmiyor · iki mushaftan biri Türkiyeʼde ve Almanyaʼda basıldı

Hâmid Aytaç
Celî sülüs, sülüs, nesih ve taʼlik yazan hattatın en önemli işlerinden saydığı iki mushaftan biri.
Diyarbakırlı hattat Hâmid Aytaç (1891–1982), harf inkılâbından sonra da atölyesinde ve yazı evinde çalışmayı sürdürdü. Yazdığı iki mushaftan biri basıldı; verdiği icâzetlerle sonraki kuşağın en etkili hocalarından oldu. Mushafı serbest dolaşımda dijital olarak yer almıyor.

— Sayfa —

Yâ Hû. Mushaf, hattatın oturduğu, müzehhibin durduğu, hâminin imzâladığı sayfadır.