Abdullah Zühdî Mushaf-ı Şerîfi
Abdullah Zühdî Efendi
Sâmi Efendiʼnin hocası, Mescid-i Nebevî kitâbelerinin de hattatı olan Abdullah Zühdî Efendiʼnin orta yaş mushafı. Sayfa düzeni, Râkım reformunun mushaf sayfasındaki sessiz yansımasını taşıyor; Sadberk Hanım Müzesiʼndeki nüsha XIX. yüzyıl ortasının iyi korunmuş tanıklarından.
Yazılışı ve tarihi
Bu mushaf, ketebesinde "es-Seyyid Abdullah ez-Zühdî et-Temîmî" adını taşır ve hicrî 1265 (1848-1849) tarihlidir. Hattatın imzasındaki "et-Temîmî" nisbesi, sahâbeden Temîm ed-Dârî'nin soyundan geldiğini kabul etmesinden gelir; TDV İslâm Ansiklopedisi bu nisbeyi bazı imzalarında kullandığını kaydeder.
Abdullah Zühdî Efendi muhtemelen Şam'da doğdu, bir süre Kütahya'da yaşadıktan sonra ailesiyle İstanbul'a geldi. İlk hocası Eyyûbî Râşid Efendi'dir. Asıl üstadı ise Kazasker Mustafa İzzet Efendi oldu. Ondan aldığı derslerle sülüs ve nesihte "Kazasker vadisi" denilen üslubun önde gelen temsilcilerinden biri hâline geldi. Nuruosmaniye Camii'ndeki yazı meşkhânesinde ve Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun'da hat ve resim dersleri verdi.
Mushafın tarihi, hattatın hayatında bir dönüm noktasına denk gelir. Celî yazısını beğenen Sultan Abdülmecid, onu Medine'de Mescid-i Nebevî'nin yazılarını yazmakla görevlendirdi. Zühdî Efendi uzun yıllar Medine'de kalarak kubbe kasnaklarına ve duvarlara kuşak hâlinde celî sülüs âyetler yazdı. Bu yazılar bugün de yerindedir. 1848-1849 tarihli mushaf, bu büyük celî işinden önceki ya da onunla aynı yıllardaki nesih kalemini gösteren bir eser olarak okunabilir; ancak kaynaklar nüshanın hangi şehirde yazıldığını belirtmez.
Hat ve tezhip özellikleri
Metin nesih hatla yazılmıştır. Sadberk Hanım Müzesi'nin 2019'daki hat sergisini tanıtan bir yazı, nüshayı tezhibi bakımından öne çıkarır: çiçek motiflerinin yazının çevresini neredeyse doldurduğu, son derece süslü bir mushaf olarak tanıtılır. Aynı yazı, eseri XIX. yüzyıl Osmanlı kitap sanatında bezemenin öne çıktığı bir zevkin örneği olarak değerlendirir.
Hattatın kendi üslubu açısından TDV İslâm Ansiklopedisi önemli bir ayrıntı verir. Zühdî Efendi aynı zamanda ressam olduğundan celî istiflerde kompozisyona çok önem verdi. Ancak istif kaygısıyla harflerin üst üste bindirilme sırasına her zaman uymadığı için celî yazılarının güç okunduğu belirtilir. Bu eleştiri celî sülüs içindir; mushaf nesihinin okunurluğu hakkında kaynaklarda böyle bir değerlendirme yoktur. Tezhibi yapan sanatkârın adı, ulaşılabilen kaynaklarda geçmez.
Bugün nerede
Nüsha İstanbul Sarıyer'deki Sadberk Hanım Müzesi koleksiyonundadır ve müzenin "Yazıda Âhenk ve Renk" adlı hat sergisinde sergilenmiştir. Envanter numarası, ulaşılabilen kaynaklarda açıkça yer almaz.
Önemi
Mushaf, Kazasker Mustafa İzzet ekolünün XIX. yüzyıl ortasındaki nesih anlayışını, Mescid-i Nebevî yazılarıyla tanınan bir hattatın elinden gösterir. Zühdî Efendi daha sonra Mısır'a yerleşti; orada "Mısır hattatı" unvanıyla anıldı, banknot klişelerinin ve resmî dairelerin yazılarını yazdı, okullardaki yazı derslerini denetledi. 1879'da Kahire'de vefat etti. TDV İslâm Ansiklopedisi, hat sanatının XIX. yüzyılda Mısır'da yayılmasında onun emeğinin büyük olduğunu belirtir. Bu yüzden İstanbul'da kalan bir nüshası, hattatın Osmanlı merkezindeki yıllarına ait somut bir tanık olarak da önem taşır.