Bâyezîd Mushafı · Topkapı A. 5

Şeyh Hamdullahʼın Sultan II. Bâyezîd için bizzat yazdığı saray mushafı. Açılış çifte serlevhâsı Osmanlı klasik tezhip dilinin en temiz örneklerinden biri; Fâtiha-Bakara başlangıcı bugün hâlâ Topkapı koleksiyonunda.

Yazılışı ve tarihi

Bu mushaf, Şeyh Hamdullah'ın II. Bayezid için yazdığı nüshadır. DergiPark'taki bir makalenin kaynakçası onu Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, III. Ahmed Koleksiyonu 5 numara, 377 varak ve 1503 yılı olarak kaydeder. Hicrî 909 yılı 1503–1504'e denk gelir; makaleler 1503'ü verir. Yazma Eserler Kurumu'nun tıpkıbasım haberine göre hattat, mushafı saçlarının ağardığı ve başının titrediği yaşlılık yıllarında yazdığını kendisi belirtmiştir.

Şeyh Hamdullah, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Amasya'da doğdu. Doğum yılı kaynaklarda 1426 ile 1436 arasında değişir. Hocası Hayreddin Mar'aşî'dir; şehzade Bayezid'e hat öğretti. II. Bayezid tahta çıkınca İstanbul'a çağrıldı. Mushaf yazması için ona Harem Dairesi civarında ve Edirne Sarayı'nda birer meşkhâne, geçimi için Üsküdar'da iki köy arpalık olarak verildi. Eserlerinin ketebesinde bundan sonra "kâtibü's-sultân Bâyezîd Han" unvanını kullandı. TDV, 1503–1512 yıllarına ait inʿâm defterinde en yüksek ödemelerin mushaf karşılığında Hamdullah'a yapıldığını kaydeder. A. 5, bu saray hâmiliğinin yazı alanındaki ürünlerinden biridir.

Hat, tezhip ve cilt özellikleri

Mushaf 377 varaktır ve 36 × 26 cm boyutundadır. Tezhibini, sarayda köle statüsünde çalışan Hasan b. Abdullah yapmıştır; haberlerde tezhip övgüyle anılır. TDV genel olarak, Hamdullah ekolünde mushaf metninin yalnızca nesihle yazıldığını, Yâkūt tertibindeki karışık kalemlerin bırakıldığını ve sayfa düzeniyle satır aralarının en güzel ölçüsünü bulduğunu yazar. Bu açıklama A. 5'e özgü bir tanım değil, Hamdullah mektebinin genel özelliğidir.

Şeyh Hamdullah'ın mushaf yazım tekniğini inceleyen Amasya İlahiyat Dergisi makalesi, hattatın iki mushafını karşılaştırır: biri bu Topkapı nüshası, diğeri Ankara Etnografya Müzesi'ndeki mushaftır. Makale, harekeler, noktalar ve durak işaretleri gibi mushaf yazım geleneğine ait unsurların nasıl yer aldığına bakar ve Hamdullah'ın mushaf tarihine yeni bir nitelik katıp katmadığını sorar.

Bugün nerede

Nüsha Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndedir. Yazma Eserler Kurumu, Prof. Dr. Muhittin Macit yönetiminde tıpkıbasımını yayımlamıştır; habere göre yayın ilk aşamada ticari dolaşıma çıkmamış, resmî kurumlara dağıtılmıştır.

Önemi

TDV, II. Bayezid'in hattata hazineden Yâkūt'a ait yedi yazıyı verdiğini ve Yâkūt'tan ayrı bir yol aramasını önerdiğini, Hamdullah'ın kendi üslubunu bundan sonra ortaya koyduğunu kaydeder. Bu mushaf o yolun saray için yazılmış, belgeli bir örneğidir. Haberlerde, sonraki hattatların yüzyıllarca izlediği yazım kurallarını içerdiği söylenir. TDV'ye göre Hamdullah kırk yedi mushaf ve yaklaşık bin kadar küçük eser yazmıştır; bugün otuz mushaf, onun ketebesiyle ya da ona atfedilerek müze ve kütüphanelerde bulunmaktadır.