Şeyh Hamdullah Mushaf-ı Şerîfi

Şeyh Hamdullahʼa atfedilen, Nisan 1494ʼte İstanbulʼda nesihle yazılmış bir mushaf. Kırk yedi mushaf yazdığı nakledilen üstâdın eserlerinden biri olarak bugün Türk-İslâm Eserleri Müzesiʼnde 402 numarayla korunur.

Yazılışı ve tarihi

Sayfa, Şeyh Hamdullah'a ait olduğu söylenen 899 (1494) tarihli bir mushafı Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nde 402 numarayla gösterir. Bu nüshanın tarihi, kaydı ve tezhibine dair yayımlanmış bir bilgiye rastlanmaz. Bu nedenle nüshanın kendisi hakkında bilgi verilemez; aşağıda yalnızca hattata dair belgeli bilgiler ve belgeli mushaflar anlatılır.

Bir not gerekir: DergiPark'ta bir makalenin kaynakçasında geçen, Süleyman Berk'in 2016 tarihli yazısının başlığı, TİEM Kur'ân koleksiyonunda Hamdullah'a bağlanan ve "350 yıl sonra tamamlanan" bir mushafı işaret eder. Makalenin içeriği okunamadığı için bunun TİEM 402 ile ilgisi bilinmiyor.

Hattat

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hamdullah Amasya'da doğdu; doğum yılı kaynaklarda 1426–1436 arasında değişir. Hocası Hayreddin Mar'aşî'dir ve altı yazı türünden icâzet aldı. Şehzade Bayezid'e hat öğretti. Amasya yıllarında Fâtih Sultan Mehmed'in özel kütüphanesi için bazı kitaplar istinsah etti; bunlardan ikisi (Topkapı III. Ahmed 1996 ve Süleymaniye Ayasofya 3740) günümüze ulaşmıştır. II. Bayezid tahta çıkınca İstanbul'a davet edildi. Sarayda kâtiplere ve hizmetlilere ders verdi, mushaf yazması için kendisine meşkhâne tahsis edildi.

Ölümü Müstakimzâde'ye dayanarak 1520 (926) olarak verilir; Kanûnî ona mushaf yazdırmak istemiş, hattat yaşlılığını ileri sürerek dayısının oğlu Celâlzâde Muhyiddin Amâsî'yi önermişti. Cenaze namazı Ayasofya Camii'nde kılındı ve Üsküdar Karacaahmet Mezarlığı'na gömüldü. Yaşı konusunda kaynaklar 84'ten 110'a kadar farklı rakamlar verir; TDV son rakamı abartılı bulur.

Üslubu ve katkısı

TDV'ye göre Hamdullah, Yâkūt el-Müsta'sımî'nin yazısını yorumlayarak kendi üslubunu kurdu ve bu üslup en uzun yaşayan hat ekolü oldu. Harflerin oranları, aralıkları ve satıra oturuşu yeniden düzenlendi; Yâkūt yazısındaki durgunluk giderildi. Mushaf metni yalnızca nesihle yazılır hâle geldi. Sanat hayatı iki döneme ayrılır: Amasya'da Yâkūt üslubunun hâkim olduğu başlangıç eserleri, İstanbul'da kendi üslubunu gösteren olgunluk eserleri. Olgunluk dönemi mushaflarına örnek olarak İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'ndeki AY 6662 anılır.

Belgeli mushafları

TDV, Hamdullah'ın kırk yedi mushaf yazdığının nakledildiğini belirtir. Bugün müze ve kütüphanelerde onun ketebesini ya da ona atfını taşıyan otuz mushaf, elli en'âm ve cüz, 121 murakka' ve kıta bulunduğunu da ekler. Bu mushaflardan en iyi belgelenmişi Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki III. Ahmed 5 numaralı, 1503 tarihli ve II. Bayezid için yazılmış nüshadır; öteki incelenmiş nüsha Ankara Etnografya Müzesi'ndedir. Hangi mushafların TİEM'de bulunduğuna dair okunan kaynaklarda ayrı bir döküm yoktur.

Önemi

Hamdullah'ın tarzı sonraki hattatlarca "Şeyh gibi yazdı" ifadesiyle övgü konusu oldu. TDV, Hâfız Osman, Hâşimîzâde Abdullah Efendi ve Mehmed Şefik Bey gibi sonraki üstatları bu ekole bağlı sayar. Kırk üç talebesinin adı tezkirelerde geçer; oğlu Mustafa Dede ve damadı Şükrullah Halife başlıca temsilcileridir.