Şeyh Hamdullah Mushafı · Ağa Han Müzesi

Yaklaşık 1500ʼde İstanbulʼda yazılmış, ketebe kaydında Şeyh Hamdullahʼın adını taşıyan bir mushaf. Açılış çift sayfası Fâtihaʼyı tezhip içinde verir; nüsha bugün Torontoʼda Ağa Han Müzesiʼnde korunur.

Yazılışı ve tarihi

Sayfa, Şeyh Hamdullah'a atfedilen bir mushafı Toronto'daki Ağa Han Müzesi'nde AKM 00262 numarasıyla gösterir. Bu nüshanın tarihi, yazıldığı yer, boyutları ve tezhibi hakkında yayımlanmış bir kayda rastlanmaz. Madde, Şeyh Hamdullah'ın belgeli mushaflarıyla sınırlı tutulmuştur.

Hattat ve belgeli mushafları

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hamdullah Amasya'da doğdu ve 1520 dolaylarında İstanbul'da öldü; doğum yılı kaynaklarda 1426–1436 arasındadır. II. Bayezid'in daveti üzerine İstanbul'a gelip sarayda çalıştı. Eserlerinde "kâtibü's-sultân Bâyezîd Han" unvanını kullandı. Kırk yedi mushaf yazdığı nakledilir; bugün onun ketebesini ya da ona atfını taşıyan otuz mushaf ve çok sayıda en'âm, murakka' ve kıta kayıtlıdır. Bunların başlıcaları Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki III. Ahmed 5 numaralı (1503, II. Bayezid için) mushaf ile İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'ndeki AY 6662'dir; Ankara Etnografya Müzesi'nde de bir mushafı vardır. TDV yurtdışındaki nüshaları ayrıca ele almaz.

Yazım tekniği

Amasya İlahiyat Dergisi'ndeki makale, Hamdullah'ın Topkapı'daki 1503 tarihli mushafıyla bir başka mushafını karşılaştırarak yazım tekniğini inceler. Yazar, harekeler, noktalar ve secâvend gibi durak işaretlerinin kullanımının dönem içinde sabit olmadığı, hattatın yöntemini geliştirmeyi sürdürdüğü sonucuna varır. TDV ise Hamdullah ekolünde mushaf metninin yalnızca nesihle yazıldığını, sayfa düzeninin ve satır aralarının en güzel ölçüsünü bulduğunu ve karışık kalemli Yâkūt tertibinin terk edildiğini belirtir.

Yurtdışındaki nüshalar

Sayfa, Toronto'daki mushafın Anadolu dışına "batıya taşınmış" olduğunu söyler. Bu nüshanın Osmanlı döneminde hangi yolla ayrıldığı, okunan kaynaklarda yoktur. TDV, ayrıca Hamdullah taklit edilerek başkalarınca yazılmış nüshaların varlığına dikkat çeker ve bunları asıllarından ayırmanın güç olduğunu yazar. Bu nedenle yurtdışı koleksiyonlarda ona atfedilen bir mushafın nitelendirilmesi, müze kaydındaki ketebe ya da tarih bilgisine bağlıdır.

Önemi

Hamdullah, Osmanlı mushaf hattında "Şeyh tarzı"nı kuran hattattır. TDV'ye göre bu ekol, nesih yazının mushaf yazısı olarak yerleşmesini sağladı ve Hâfız Osman, Mehmed Şefik Bey gibi sonraki hattatlarca sürdürüldü. Bu, yurtdışındaki bir mushafın Hamdullah ile ilişkilendirilmesini ayrıca ilgi çekici kılar; fakat ilişki her olguda belgeye dayanmalıdır.