Ahmed Karahisârîʼye Atfedilen Mushaf
Ahmed Karahisârî
Ketebesi bulunmayan bu tek ciltlik mushafı, yazı ve tezhibinin kalitesi birçok araştırmacıyı Ahmed Karahisârîʼye atfetmeye götürmüştür. Ölçülü tezhibi Kânûnî devri saray üretimine özgüdür; eser bugün Halîlî Koleksiyonu’nda.
Yazılışı ve tarihi
Halîlî Koleksiyonu'nda QUR 420 numarasıyla kayıtlı bu mushaf, koleksiyon kaydında yaklaşık 1550–1560 olarak tarihlenir ve İstanbul'da hazırlanmış sayılır. Kayıtta ketebe ya da hattat adı belirtilmez. Koleksiyonun notuna göre yazı ve tezhibin kalitesi birçok araştırmacıyı eseri Esedullāh-ı Kirmânî'nin öğrencisi Ahmed Karahisârî'ye atfetmeye götürmüştür. Dolayısıyla Karahisârî'ye aidiyet bir atıftır, kesin bir bilgi değildir.
Karahisârî'nin ölüm tarihi kaynaklarda değişir: TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 963'te (1556) öldü ve doksan yaşlarındaydı; İslam Düşüncesi Atlası 1556'yı, İngilizce Vikipedi 1566'yı verir. Mushafın tarih aralığı (1550–1560) bu ölüm tarihlerinin her ikisiyle de örtüşür; yani tarih tek başına atfı doğrulamaz ya da çürütmez.
Hat, tezhip ve cilt özellikleri
Koleksiyon kaydına göre ana metin nesih, yardımcı yazılar sülüs ile yazılmıştır ve her sayfada on iki satır vardır. Mushaf, başta ve sonda karşılıklı sayfalara yerleştirilmiş iki çift büyük rozetle açılıp kapanır. Bu rozetlerde Vâkıa sûresi 77–80. âyetler (1b–2a) ile En'âm sûresi 115. âyeti (373b–374a) yer alır. Koleksiyon, tezhibin inceliğini ve ölçülülüğünü Kanûnî Süleyman devri saray üretimine özgü sayar. Cilt, modern bir faksimile ciltidir; yani özgün cilt değildir.
Sayfa metnindeki "muhakkak, sülüs ve nesih bir arada" ifadesi ile "saz yolu tezhibi" ve "üç kalem" nitelemeleri koleksiyon kaydında geçmez.
Bugün nerede
Eser Halîlî Koleksiyonu'ndadır; 374 varak ve 19,7 × 13,2 cm boyutundadır. TDV, Karahisârî'nin İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndeki 1556 tarihli mushafını (AY 6714, 14,5 × 9,7 cm) kaydeder; Topkapı'daki Hırka-i Saâdet 5 numaralı mushafı ise 61,5 × 42,5 cm'dir. Hattatın hem küçük hem anıtsal boyda mushaf yazdığı bu kayıtlardan anlaşılır.
Önemi
TDV, Karahisârî'yi Yâkūt el-Müsta'sımî üslubunu yeni bir yorumla canlandıran ve kendi adıyla anılan bir üslup kuran hattat olarak tanıtır. Şeyh Hamdullah'ın nesih ve sülüs düzeni Osmanlı zevkinin ölçüsü hâline gelirken, Karahisârî Yâkūt çizgisinin son büyük temsilcisi olarak değerlendirilir. QUR 420, bu ekolün sarayda nasıl bir ölçülülükle uygulandığını gösteren bir örnek olabilir; ancak atıf kesinleşmeden hattatın kendi üslubunu bu nüshadan okumak doğru olmaz.