Tarih · Bengütaş

Türk yazıtları — taşa kazınmış ahd.

Sekizinci yüzyılın başında, Orhun ve Selenga ırmaklarının arasındaki bozkıra üç granit anıt dikildi. Türk adıyla anılan ilk hânedânın torunları, kendi tarihlerini, devlet anlayışlarını ve millete seslenişlerini taşa kazıdılar. Bin iki yüz yıl boyunca okunamadılar; 1893'te çözüldü; bugün hâlâ konuşurlar.

3 anıt · Koşo-Tsaydam, Moğolistan

— I —

Tonyukuk Yazıtı

Tarih: ~720-725
Yer: Bayn Tsokto, Moğolistan · Orhun havzasının doğusu
Kime: Bilge Tonyukuk'un kendisi tarafından dikilmiştir — Türk tarihinin bilinen ilk hâtıratıdır.

Üç kağana — İlteriş, Kapgan ve Bilge Kağan'a — vezirlik etmiş bilge devlet adamı Tonyukuk'un öz hâtıratı. İki taşa, atmış iki satırda kazınmıştır. Türklerin Çin esaretinden kurtuluşunu, II. Göktürk Kağanlığı'nın kuruluşunu birinci ağızdan anlatır.

— Batı yüzü · 1. satır —

Aslı (transliterasyon)
Bilge Tonyukuk ben özüm Tabgaç ilinge kılındım. Türk bodun Tabgaçka körür erti.

Bugünkü Türkçe
Bilge Tonyukuk ben kendim Çin ülkesinde yetiştim. Türk milleti Çin'e bağımlıydı.

English
I, Bilge Tonyukuk, was raised in the land of the Tabgach. The Turkic people were subject to the Tabgach.

— II —

Kül Tigin Yazıtı

Tarih: 732
Yer: Koşo-Tsaydam Vadisi, Moğolistan · Orhun Nehri kıyısı
Kime: Bilge Kağan tarafından, 731'de hayatını kaybeden kahraman kardeşi Kül Tigin için diktirilmiştir.

Türk yazıtlarının en şiirsel olanı. Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin'in cesaretini, vurduğu zaferleri ve genç yaşta kaybedilişini hıçkırıkla anlatır. Türk milletine doğrudan seslenen sözleri buradan yükselir.

— Güney yüzü · 22-23. satır —

Aslı (transliterasyon)
Türk Oğuz begleri, bodun, eşiding! Üze Tengri basmasar, asra yir telinmeser, Türk bodun, ilingin törüngin kem artatı udaçı erti?

Bugünkü Türkçe
Türk, Oğuz beyleri, halkı, işitin! Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe, ey Türk milleti, senin ilini, töreni kim bozabilirdi?

English
O Turkic and Oghuz beys, O nation, hearken! Unless the sky above collapses, unless the earth below cleaves open, O Turkic nation, who could destroy your state and your law?

— III —

Bilge Kağan Yazıtı

Tarih: 735
Yer: Koşo-Tsaydam Vadisi, Moğolistan · Kül Tigin'in bir kilometre uzağında
Kime: II. Göktürk Kağanı Bilge Kağan'ın kendisi için, 734'te zehirlenerek öldürülmesinin ardından oğlu tarafından diktirilmiştir.

Yazıtların kozmolojik açılışı buradadır: gök, yer ve insanoğlunun yaratılışı, Bumin ve İstemi Kağan'ların oturuşu, Türk'ün ilk hânedânına bağlanan zincir. Felsefe, devlet ve yas tek bir taşa sığmıştır.

— Doğu yüzü · 1-2. satır —

Aslı (transliterasyon)
Üze kök Tengri, asra yağız Yer kılındukda, ekin ara kişi oğlu kılınmış. Kişi oğlında üze eçüm apam Bumın Kağan, İstemi Kağan olurmış.

Bugünkü Türkçe
Yukarıda mavi gök, aşağıda yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış. İnsanoğlunun üzerinde atalarım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş.

English
When the blue sky above and the dark earth below were created, between them were created the sons of men. Above them sat my forefathers Bumin Khagan and Istemi Khagan.
— Doğu yüzü · 23. satır —

Aslı (transliterasyon)
Türk bodun aç ertim. Aç bodunug tok kıltım. Yalın bodunug tonlug kıltım.

Bugünkü Türkçe
Türk milleti aç idi. Aç milleti tok kıldım. Çıplak milleti giyimli kıldım.

English
The Turkic nation was hungry. I made the hungry nation full. I made the naked nation clothed.

— Taşlar —

Granit, hâlâ ayakta.

On iki yüz yıl sonra, taşlar Koşo-Tsaydam Vadisi'nde aynı yerlerinde duruyor. Yazıtların fiziksel ağırlığı.

Tonyukuk Yazıtı, Bayn Tsokto, Moğolistan — 8. yüzyıl, in situ. — CC BY-SA 4.0, CeeGee via Wikimedia Commons —

Kül Tigin Anıtı, Khöshöö Tsaidam, Orhun Vadisi, Moğolistan. — Public domain, Betta27 via Wikimedia Commons —

Kül Tigin’in mermer baş heykeli, 8. yüzyıl — Moğolistan Ulusal Müzesi. — CC BY-SA 4.0, Vyacheslav Kirillin via Wikimedia Commons —

Bilge Kağan Anıtı, Khöshöö Tsaidam, Orhun Vadisi, Moğolistan. — Public domain, Betta27 via Wikimedia Commons —

Nikolay Yadrintsev (1842–1894) — yazıtları 1889’da bulan Rus etnograf. — Public domain, K. O. Brozh via Wikimedia Commons —

Vilhelm Thomsen (1842–1927) — Eski Türkçe alfabesini 1893’te çözen Danimarkalı dilbilimci. — Public domain via Wikimedia Commons —

— Eski Türkçe sözlük —

Yazıtın kelimeleri.

Pasajlarda geçen anahtar kavramlar; her biri bir devlet, bir kozmoloji, bir ahd taşır.

Tengri Gök · Tanrı

Yukarıdaki mavi gök; aynı zamanda Tek Tanrı. "Üze kök Tengri" — yukarıda mavi gök.
— Bilge Kağan · Doğu —
Yağız Yer Yağız (kara) yer

Aşağıdaki kara toprak; gökle eş tutulan ikinci kutsiyet.
— Bilge Kağan · Doğu —
Kişi-oğlu İnsanoğlu

Gök ile yer arasında yaratılmış varlık. Yazıtların kozmolojisinde insan, ikisinin arasındaki halkadır.
— Bilge Kağan · Doğu —
Bodun Millet · halk

"Türk bodun" — Türk milleti. Yazıtların doğrudan seslendiği özne.
— Kül Tigin · Güney —
İl Devlet · ülke

Bağımsız siyasal yapı. "İlin törüsin" — devletin töresini.
Töre Töre · kanun

Atalardan gelen geleneksel hukuk; ile (devlete) eşlik eden ikinci sütun.
Kağan Kağan · hâkanlar hâkanı

Türk devlet geleneğinin en yüksek unvanı. Sultan, padişah, imparator hep bunun ardılı.
Bilge Bilge · hakîm

Yalnız bilgi değil, ihtiyatlı hüküm verebilen bilgelik. "Bilge Kağan", "Bilge Tonyukuk".
Kut Kut · ilahî tâlih

Tengri'nin verdiği yönetme yetkisi. Hükümdarlık kutla başlar, kut çekildiğinde sona erer.
Ötüken Ötüken (kutsal yurt)

Türk kağanlarının başkenti olan kutsal dağ ve orman bölgesi. "Ötüken yir" — Ötüken toprağı.
Eçü-apa Atalar · ecdâd

Doğrudan ata; "atam, dedem". Bilge Kağan kendi ataları Bumin ve İstemi'yi bu sözle anar.
— Bilge Kağan · Doğu —
Beg / Bey Bey · ileri gelen

Boy başı, yüksek tabaka. "Türk Oğuz begleri" — Türk Oğuz beyleri.
— Kül Tigin · Güney —
Tabgaç Çin · Tabgaç

Eski Türkçede Çin'in adı. "Tabgaç ilinge" — Çin ülkesinde.
— Tonyukuk · Batı —
Üze Üstte · yukarıda

Yön bildirir; gökle ilişkilidir. "Üze tengri basmasar" — üstte gök çökmedikçe.
Asra Altta · aşağıda

Üze'nin karşıtı; yere bakar. "Asra yir telinmeser" — altta yer delinmedikçe.

— Türk runik alfabesi —

Otuz sekiz damga.

Sağdan sola okunan, ünlülerle ünsüzler arasında ahenk gözeten Türk damgası. Wikipedia'dan derlenmiş Orhun varyantı.

𐰀 a/e ünlü

𐰁 ä ünlü

𐰃 ï/ı ünlü

𐰄 i ünlü

𐰅 e ünlü

𐰆 o/u ünlü

𐰇 ö/ü ünlü

𐰉 b¹ arka

𐰑 d¹ arka

𐰍 g¹/γ arka

𐰞 l¹ arka

𐰣 n¹ arka

𐰺 r¹ arka

𐰽 s¹ arka

𐱃 t¹ arka

𐰖 y¹ arka

𐰴 q arka

𐰸 oq/uq arka

𐰋 b² ön

𐰓 d² ön

𐰏 g² ön

𐰠 l² ön

𐰤 n² ön

𐰼 r² ön

𐰾 s² ön

𐱅 t² ön

𐰘 y² ön

𐰚 k² ön

𐰜 ök/ük ön

𐰲 č ünsüz

𐰢 m ünsüz

𐰯 p ünsüz

𐱁 š ünsüz

𐰔 z ünsüz

𐰭 ŋ/ñ ünsüz

𐰱 ič/či ünsüz

𐰶 ıq/qı ünsüz

𐰨 -nč ünsüz

𐰪 -nj/ny ünsüz

𐰡 -lt ünsüz

𐰦 -nt/-nd ünsüz

𐰿 aš ünsüz

𐱇 ot/ut ünsüz

𐱈 baš ünsüz

¹ = arka ünlülerle (a, ı, o, u) · ² = ön ünlülerle (e, i, ö, ü) · damgalar sağdan sola okunur.

— Çözülüş —

Yazıtlar 1889\'da Rus etnograf Nikolay Yadrintsev tarafından bulundu. Dört yıl sonra, 1893\'te, Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen Türk runik yazısını çözdü. Çözüm anının ilk cümlesi: "Türk."

Bin iki yüz yıllık sessizlik, tek bir kelime ile bozuldu.