Hâfız Osman Mushaf-ı Şerîfi · 1686

Hâfız Osmanʼın (1642–1698) 1659ʼdan ölümüne kadar yazdığı yirmi beş mushaftan biri. 1097 hicrî tarihli bu nüsha, 1881ʼde II. Abdülhamidʼin emriyle matbaacı Osman Bey tarafından bastırılıp İslâm dünyasına dağıtıldı.

Yazılışı ve tarihi

Hâfız Osman 1642'de İstanbul'da doğdu; babası Haseki Sultan Camii müezzini Ali Efendi'dir. Küçük yaşta hâfız olduğu için bu sıfat adının yerini aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre ilk hocası Derviş Ali'dir, ardından Suyolcuzâde Mustafa Eyyûbî'nin öğrencisi oldu ve on sekiz yaşında icâzet aldı. Sonraki yıllarda Şeyh Hamdullah üslubunu daha iyi öğrenmek için Nefeszâde Seyyid İsmâil Efendi'nin yanında elifbâdan yeniden başladı. Hamdullah'ın saraydaki mushafını taklit ederek de çalıştı.

Bu sayfadaki mushaf 1097 (1686) tarihlidir. Kaynaklar yazımının 20–30 Haziran 1686 arasında gerçekleştiğini bildirir. TDV, Hâfız Osman'ın 1659'dan ölümüne kadar toplam yirmi beş mushaf yazdığını kaydeder. Hattat o tarihte 44 yaşındaydı.

Hat ve düzen özellikleri

Mushaf nesih hattıyla yazılmıştır ve sayfada on bir satır vardır. TDV, Hâfız Osman'ın kendi üslubunu 1679'dan itibaren bulduğunu ve nesihte en beğenilen döneminin 1679–1689 arasındaki on yıl olduğunu yazar. 1689'dan sonra harfleri biraz daha küçülttü. 1686 tarihli nüsha tam bu dönemin içinde kalır. Aklâm-ı sitte, Hâfız Osman'ın genel sanatını anlatırken kullanılır; tek bir mushafın tanımı olarak geçmez.

Bugün nerede

TDV, 1097 tarihli mushafı Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nde 405 numarayla kayıtlı gösterir. Aynı madde, hattatın 1094 (1683) tarihli bir başka mushafının İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde (AY 6549) bulunduğunu belirtir. Fâzıl Ahmed Paşa için 1675'te yazdığı mushafın yeri ise bilinmemektedir; hattata bu iş karşılığında 350 kuruş ödendiği aktarılır.

Önemi

1097 tarihli mushaf, Osmanlı basım tarihi bakımından ayrı bir yer tutar. TDV'ye göre II. Abdülhamid'in emriyle matbaacı Osman Bey tarafından 1298'de (1881) bastırıldı ve İslâm dünyasına dağıtıldı. Başka bir kaynakta bu baskı 1880 olarak geçer. Sonraki baskılar 1916, 1961 ve 2007 yıllarını alır. Böylece Hâfız Osman'ın yazısı, yüzyıllar boyunca çoğaltılan mushaf görünümünün başlıca örneklerinden biri oldu.

Hâfız Osman'ın mirası yalnızca bu nüshaya bağlı değildir. TDV, hilye-i saâdeti levha biçimine kavuşturan, Türkçe meâlli ilk hilyeyi düzenleyen ve Delâʾilü'l-hayrât metnini hüsn-i hatla kitaplaştıran hattat olarak onu anar. Mustafa Râkım'ın celî sülüsteki yeniliğinin Hâfız Osman'ın sülüsünden esinlendiği de aynı maddede geçer. Yetiştirdiği elli kadar hattatın adı tespit edilmiştir; bunlar arasında Yedikuleli Seyyid Abdullah, Rodosîzâde Abdullah ve Yûsuf Rûmî sayılır. 3 Aralık 1698'de (29 Cemâziyelevvel 1110) öldü ve Sünbül Efendi Dergâhı hazîresine gömüldü.