Manas Destanı

Yarım milyon mısra. Homeros'un iki destânının yaklaşık yirmi katı. TDV'ye göre dünyanın en hacimli destânı.

Anlatı

Manas, Kırgızların millî destanıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi onu mısra sayısı bakımından Kalevala, Nibelungen, Ramayana ve Homeros destanlarından daha hacimli bulur ve dünyanın en büyük destanı olarak anar. Birinci kolda kahraman Manas'ın doğumu, güç kazanışı, Kalmuklara karşı başarıları, Kırgızları bir bayrak altında toplaması ve yurdunu istilâdan kurtarması anlatılır. Babası Yâkub (Cakıp) Han uzun süre çocuksuz kalır; Tanrı'ya yalvarınca oğlu doğar ve ona "dört ulu peygamber" Manas adını verir. Çocuğu beşikteyken Hızır korur. Manas büyüyünce Kâşgar'daki Çinlileri haraca bağlar. Bu kolun en güzel parçaları arasında Kökütey Han'ın Aşı (yuğ töreni), Manas'ın yaralanması ve ölümü sayılır. Manas, Kökçö ile savaşırken yaralanır; sonunda zehirlenerek ölür.

Manas'tan sonra Kırgızlar arasındaki iç çekişmeler artar. İkinci kolda oğlu Semetey vardır. Annesi Kanıkey ve büyükannesi Çıyrıçı onu Buhara'da dedesi Temir Han'a götürür; Semetey on dört yaşında kim olduğunu öğrenir, Talas'a döner ve iktidarı alır, sonunda akrabası İlyas Han tarafından öldürülür. Üçüncü kol Semetey'in oğlu Seytek'i anlatır; Seytek babasının katillerinden öç alır, büyükannesi Kanıkey'i esaretten kurtarır. Er Töştük ve Colay Han destanları da Manas dairesine dâhil edilir, bazı araştırmacılar bunları ayrı destan sayar. İngilizce Vikipedi destanın sekiz kuşağa uzandığını yazar; en çok kaydedilenler ilk üç kuşaktır.

Kaynakları ve tarihî zemin

Destanın tarihî çekirdeği tartışmalıdır. TDV'ye göre araştırmacılar destanın 840 civarında Kırgızların Yenisey ve Minusinsk bozkırlarında devlet kurdukları yıllarda, Uygurlar ve Çinlilerle savaşlar sırasında şekillenmeye başladığını düşünür. XVI-XVII. yüzyıllarda Kalmuk ve Çin savaşlarıyla yeni unsurlar eklendi; Çarlık ve Sovyet dönemlerinde de övgü bölümleri girdi, sonradan ayıklandı. İngilizce Vikipedi ise destanın 19. yüzyıl versiyonlarının sekizinci yüzyıla ait olayları içerdiğini ama anlatılan olayların büyük ölçüde XVI-XVII. yüzyıla ait göründüğünü, Hatto'nun destanın geç XVIII. yüzyılda yeniden biçimlendiğini savunduğunu aktarır. Bu yüzden sayfa künyesindeki "8-9. yüzyıl kökü" ifadesi tarihî bir kanıt değil, bir kuramdır.

Yazılı kayıtlar da farklıdır. TDV, Manas'tan söz eden en eski kaynağın XVI. yüzyılda Seyfeddin Molla'nın *Mecmûu't-tevârîh*'i olduğunu yazar. İngilizce Vikipedi ise kahramanla düşmanı Colay'a ilk yazılı atfı 1792 tarihli bir Fars el yazmasında gösterir. Destanı bilim dünyasına ilk duyuran Çokan Velihanov oldu: 1856'da Kırgızistan'da bir varyant derledi, 1861'de "Kökütey Han'ın Aşı" bölümünü Rusça yayımladı. W. Radloff 1862, 1864 ve 1869 gezilerinde parçalar topladı ve 1885'te yayımladı. Bugüne kadar TDV'ye göre on üç varyant derlenmiştir, Türkçe Vikipedi ise 130'dan fazla biçimden söz eder. Muhtar Avezov 1930'dan itibaren otuz yıl varyantları ortaya çıkarmaya çalıştı.

Temaları ve sembolleri

TDV'ye göre destan, Budist Kalmuklar, Çinliler ve kısmen Uygurlarla verilen mücadeleyi, güçlü bir vatan ve millet sevgisiyle anlatır. Kırgızlar arasındaki kardeş kavgaları da geniş yer tutar. Gerçekçi bir üslûp büyülü sahnelerle iç içedir. Destan; çadır hayatı, hayvancılık, giyim, yemek ve atasözleri bakımından zengin bir etnografya ve ad bilimi hazinesidir. Oğuz Kağan, Dede Korkut ve Köroğlu anlatılarıyla bazı alp tiplerinde benzerlik gösterir. Manas adı Sanskritçe kökenli olup "akıllı, zeki" anlamına gelir.

Etkisi

Destanı kopuz eşliğinde ya da İngilizce Vikipedi'ye göre çalgısız, ezgili biçimde söyleyen sanatçılara manasçı denir. Tamamını bilenlere "nagız manasçı" adı verilir; TDV üç büyük kolun altı ayda söylenebildiğini belirtir. Bilinen en eski manasçı XVIII. yüzyılın ikinci yarısında yaşayan Keldibek'tir. Sagımbay Orozbakov ve Sayakbay Karalayev, 20. yüzyılın en bilinen manasçıları arasındadır. Karalayev varyantı yaklaşık 500.000 mısraya ulaşır ve Homeros'un iki destanının yaklaşık yirmi katı olarak anılır. Kırgızistan 1995'te destanın bin yılını kutladı. "Manas, Semetey, Seytek" Kırgız destan üçlemesi 2013'te UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi'ne alındı.