Türeyiş Destanı

Hsiungnu bozgunundan sağ kalan bir çocuk; onu besleyip büyüten dişi bir kurt; ondan türeyen bir soy.

Anlatı

Türeyiş anlatısı Göktürk hânedanı Aşina'nın kurttan doğuşunu anlatır. Çin vakayinâmelerindeki en eski biçiminin ana hatları şöyledir. Aşina soyu Hunların bir kolu sayılır ve komşu bir kavim tarafından yenilir. On yaşlarındaki bir oğlan dışında herkes öldürülür. Askerler çocuğu öldürmeye kıyamaz, ayaklarını keserek bir bataklığa bırakır. Orada bir dişi kurt onu etle besler; çocuk büyüyünce kurtla birleşir ve kurt gebe kalır. Düşman çocuğun yaşadığını öğrenip yeniden adam gönderir. Kurt, Kao-çang (Turfan) kuzeybatısındaki bir dağın mağarasına kaçar. Mağaranın içinde dört yanı dağlarla çevrili, yüzlerce li genişliğinde otlu bir ova vardır. Kurt burada on oğlan doğurur. Oğullar dışarıdan kadınlar alır, her biri ayrı bir soyun atası olur; bunlardan biri Aşina'dır. Soy çoğalır ve birkaç nesil sonra mağaradan çıkar. İlk anlatıya göre Cücenlerin demircileri olurlar.

Kaynakları ve rivayetleri

Anlatı bugüne Türk kaynaklarında değil, Çin vakayinâmelerinde ulaşmıştır. İngilizce Vikipedi'nin aktardığı sınıflamaya göre Aşina için dört köken anlatısı vardır. İlk anlatıda Aşina, Kao-çang kuzeyinde gri bir dişi kurdun on oğlundan biridir. İkincisinde ata, annesi kurt tanrıça olan Suo ülkesinden bir adamdır. Üçüncüsünde Şemo adlı bir okçu ve bir geyik yer alır; Şemo, Aşide Mağarası'nın batısındaki bir deniz tanrıçasına âşık olmuştur. Dördüncüsü tarihî bir açıklamadır: Aşinalar, Gansu'nun doğusundaki Pingliang bölgesinden karışık bir topluluktur. Bu anlatılar Zhou Kitabı, Sui Kitabı, Kuzey Hânedanları Tarihi ve Yeni Tang Kitabı gibi eserlerde geçer. Hepsi Tang döneminin başlarında yazıldığı için birbirini izleyen evreler mi, yoksa rakip rivayetler mi olduğu tartışmalıdır.

Aşina adının kökeni kesin değildir. Bir kuram onu Saka ya da Toharca "mavi" anlamına gelen bir sözcüğe, başka bir görüş Türkçe "aşmak" köküne, bir üçüncüsü "kurt" anlamına gelen Moğolca sözcüğe bağlar. Aşina'nın tarihte ilk anıldığı yıl 439'dur: Sui Kitabı, o yıl 500 Aşina ailesinin Kuzey Liang'ın yıkılmasından sonra Jujan Kağanlığı'na sığındığını yazar. Aşinalar VI. yüzyıl ortasında Bumin Kağan (ö. 552) önderliğinde Jujanlara karşı ayaklandı.

Benzer anlatılar

Aşina anlatısından ayrı olarak Gaoche (Kao-çe) halkının köken anlatısı da kimi kaynaklarca "Türeyiş Destanı" diye anılır. Bu anlatıda bir Hun hükümdarının iki güzel kızı, Tanrı'ya sunulmak üzere kuzeydeki yüksek bir kuleye kapatılır. Kulenin dibine bir kurt yerleşir; kızlardan biri onu Tanrı sanıp inerek kurdun eşi olur. Wei Kitabı ve *Kuzey Hânedanları Tarihi*'nde geçen bu hikâyeyi Fuat Köprülü "Hüvey-Hü'lerin Destanı" olarak aktarmıştır. Klyashtorny ise Aşina kurt efsanesinin Wusun köken anlatısıyla benzerlik gösterdiğini, ancak Wusun anlatısında kurdun çocuğu kurtardığını, Türk anlatısında böyle olmadığını söyler. İki anlatı birbirine karıştırılabildiği için kaynaklarda hangisinin kastedildiğine bakmak gerekir.

Temaları ve sembolleri

Hikâyede yok oluştan sağ çıkış, bir hayvanın koruyuculuğu ve kapalı, dağlarla çevrili bir sığınaktan çıkış motifleri vardır. Sığınağın içindeki ova ve oradan çıkış, sonraki Ergenekon anlatısıyla ilişkilendirilir. Zhou Kitabı, Türklerin tuğlarında altın bir kurt başı bulundurduğunu ve savaşçılarına kurt anlamına gelen "Fuli" dediğini, bunun atalarını unutmama amacı taşıdığını kaydeder.

Etkisi

Türeyiş, Göktürk hânedanının kökenini kurt atadan türeyişe bağlayan en erken kayıtlı anlatıdır ve sonraki Türk hafızasında bozkurt simgesine temel oluşturur. Altıncı yüzyıla ait bir taş anıtta kurttan süt emen çocuk betimlendiği Türkçe Vikipedi'de belirtilir. Hsiung-nu bozgunundan sağ kalan çocuk motifi Çin kayıtlarında yer alır.