Bozkurt Motifi
Ayrı bir destan değil, Türeyiş ve Ergenekon anlatılarında ortak geçen motif: kurt bazen ata, bazen yol gösteren rehberdir.
Anlatı
Bozkurt, tek bir metne bağlı bir destan değil, farklı anlatılarda tekrar eden bir köken ve rehberlik motifidir. Boz tüylü bir kurdun Aşina soyunun önünde yürüyüp yolu açması ve çadırın kurulacağı yeri göstermesi, kaynaklarda tam bu hâliyle geçmez; çeşitli rivayetlerin modern bir birleştirmesidir.
Motifin belgeli çekirdeği iki ayrı yerde bulunur. Birincisi, Çin kayıtlarındaki Aşina köken anlatısıdır: yok edilen bir kavmin tek sağ kalan çocuğu bir dişi kurtla birleşir ve kurt on oğlan doğurur. İkincisi, Ergenekon anlatısındaki çıkış sahnesidir: demir dağı eriten topluluğa bir kurt öncülük eder. Türkçe Vikipedi bu kurda Börteçine adının verildiğini yazar. Aynı madde Ergenekon'daki kurdun hem dişi (Asena adıyla) hem erkek biçimde anlatıldığını gösterir; kaynaklarda cinsiyet birleşmez.
Kaynakları ve rivayetleri
En eski yazılı kayıtlar Çin vakayinâmelerindedir. Zhou Kitabı, Sui Kitabı ve Kuzey Hânedanları Tarihi Aşina soyunu kurda bağlar. Zhou Kitabı'na göre Türkler tuğlarının başına altın bir kurt başı koyar, savaşçılarına kurt anlamına gelen "Fuli" der; bunun nedeni atalarını unutmamaktır. Aşina adının "kurt" anlamına geldiğine ilişkin bir görüş vardır, başka görüşler ise adı "mavi" ya da "aşmak" köküne bağlar; kesinlik yoktur.
Kurt motifi yalnızca Göktürklere özgü değildir. Wusun köken anlatısında çocuğu kurt ve karga besler. Gaoche anlatısında erkek bir kurt bir Hun hükümdarının kızıyla evlenir. Kırgız anlatılarında kahramanlar "börü" ya da "kök börü" diye anılır; Manas'ın gözleri kurt gözüne benzetilir. Başkurtların kendi adını kurttan türettiğine ilişkin bir halk etimolojisi de aktarılır.
Temaları ve sembolleri
Türkçe Vikipedi bozkurdu Türk ve Moğol boylarının ortak ongunu, yol gösterici ve kutlu bir kurt olarak tanıtır. Gökyüzünü, savaşçı ruhu, hızı ve özgürlüğü simgeler; alageyik ise yeryüzünü temsil eder. Bazı boylar soylarının kurttan türediğine inanır. Halk kültüründe kurt dişi taşımanın nazardan koruduğuna, rüyada kurt görmenin hayra yorulduğuna dair inançlar vardır. Kurdun sürüye girmesi bazı topluluklarda bereket sayılır. Bu inançlar bölgeye ve boya göre değişir; hepsi için ortak bir yazılı kaynak yoktur.
Etkisi
Kurt, Göktürk sancağından günümüze uzanan bir sembol olarak anılır. Türkçe Vikipedi, Atatürk'ün bozkurtu ulusal sembol saydığını ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında paralarda kullanıldığını yazar. Modern Türk edebiyatında Hüseyin Nihal Atsız'ın Bozkurtların Ölümü (1946) ve Bozkurtlar Diriliyor (1949) romanları bu simgeyi işler. Simgenin siyasî kullanımları tartışmalıdır; burada yalnızca kültür tarihindeki yeri ele alınmıştır.