Oğuz Kağan Destanı
Ay Kağan'dan doğan bir çocuk; bir kez süt emer, sonra çiğ et ve kımız ister, kırk günde büyüyüp yürür.
Anlatı
Oğuz Kağan anlatısı, Oğuz Türklerinin atası sayılan efsanevi kağanın hayatını ve 24 Oğuz boyunun doğuşunu anlatır. Uygur harfli metinde ve onun etrafındaki geleneklerde olay örgüsü şöyle kurulur. Oğuz, Kara Han'ın oğlu olarak olağanüstü doğar. Doğar doğmaz konuşur; yalnızca bir kez süt emer, sonra et, kımız ve şarap ister. Kırk günde büyüyüp delikanlı olur. Halkı Kıyant adlı bir canavara (ejderha ya da tek boynuzlu hayvan olarak anlatılır) maruz bırakılmıştır; Oğuz onu tuzağa düşürüp öldürür. Babasıyla ya da üvey anne ve kardeşiyle çatışır ve kağan olur.
Gökten inen bir ışığın ortasındaki kızla ve bir ağacın koğuğundaki kızla evlenir. İlk eşinden Gün, Ay ve Yıldız, ikinci eşinden Gök, Dağ ve Deniz adlı oğulları olur. Eşlerin sırası kaynaklara göre değişir; Türkçe Vikipedi'de ağaç koğuğundaki kız ilk eş olarak anılır, İngilizce Vikipedi'de gökten inen kız. Oğuz dünyanın dört köşesine elçi gönderir; Altun Han boyun eğer, Urum Han eğmez. Savaşa giderken ona, ışık içinde gelen gri bir kurt yol gösterir. Yaşlanınca altın bir yay ve üç gümüş ok bulunur; yay büyük oğullara, oklar küçüklere verilir. Büyükler Bozokların, küçükler Üçokların atasıdır. Her oğlun dört oğlundan 24 boy türer.
Kaynakları ve rivayetleri
Bu bir tarih değil, Oğuz geleneğinin kökenini anlatan destandır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Oğuznâme maddesi bu geleneği şöyle tanımlar: Oğuznâme, Oğuzların köken mitlerini, destanlarını, rivayetlerini ve soy kütüklerini içeren sözlü ve yazılı metinlerin geniş bir topluluğudur; yaklaşık otuz Oğuznâme sayılır. Zamanımıza ulaşan en eski varyant, XIII. yüzyıl sonu ile XIV. yüzyıl başında Turfan'da Uygur alfabesiyle yazıya geçirilen Oğuz Kağan Destanı'dır. Türkçe Vikipedi, Paris Millî Kütüphanesi'ndeki bu Uygur harfli nüshanın bilinen en eski nüsha olduğunu, ancak dil özellikleri nedeniyle Ferruh Ağca'nın bunu XIV. yüzyıl sonu ile XV. yüzyıl başına yerleştirdiğini yazar; iki kaynak tarihlendirmede ayrılır. Radloff nüshanın transkripsiyonunu 1891'de yayımladı; Willi Bang ile Reşid Rahmeti Arat metni 1932'de, Arat Türkiye Türkçesine çevirisini 1936'da yayımladı.
İkinci büyük varyant Reşîdüddin'in *Câmiü't-tevârîh*'indeki Farsça "Oğuznâme"dir. TDV bunu Oğuz destanının ilk İslâmî varyantı olarak tanıtır. Bu metinde Türklerin tarihi Nuh'un oğlu Yâfes'ten başlar; Oğuz Müslüman doğar, doğar doğmaz annesine Tanrı'ya inanırsa sütünü emeceğini söyler ve ilk mücadelesini imanı reddeden babası ve akrabasıyla verir. Aynı varyant Ebülgazi Bahadır Han'ın *Şecere-i Terâkime*'sinde ve Mûnis-Âgehî'nin *Firdevsü'l-ikbâl*'inde de geçer. Zeki Velidi Togan Reşîdüddin metnini 1972'de Türkiye Türkçesine aktardı. TDV, Reşîdüddin'in versiyonunda Uygurca metin ile Dede Korkut'taki kahramanın hayvan öldürme motifinin bulunmadığını ayrıca belirtir.
Oğuz'un tarihî bir kişiyle özdeşliği tartışmalıdır. Rus sinolog Hyacinth'in önerdiği görüşe göre anlatı, Hun hükümdarı Mete'nin Çin kaynaklarındaki hayatıyla benzerlik gösterir; Togan ise kökenini daha eski, Saka ve İskit çağlarına götürür. İki görüş de kesin değildir.
Temaları ve sembolleri
Gök ve yer çiftleri öne çıkar: Gün, Ay, Yıldız ve Gök, Dağ, Deniz. Altın yay ile gümüş oklar iki kol arasındaki boy düzenini kurar. Kurt rehberliği, kağanın cihan hâkimiyeti ülküsüyle birleşir. TDV, bu destandaki devlet düzeninin Dede Korkut'tan farkına dikkat çeker: Oğuz Kağan'da merkezî bir devlet ve Moğolistan'dan Mısır'a uzanan bir hâkimiyet, Dede Korkut'ta ise Karadeniz ile Hazar arasındaki Oğuz ili ve beylerbeyliklere bölünmüş yapı vardır.
Etkisi
Rıza Nur, destanı başka parçalarla zenginleştirerek yaklaşık 6100 mısralık *Oğuznâme*'sini 1928'de Kahire'de yayımladı. Bazı Türk hânedanları soylarını Oğuz Kağan'a bağladı. İngilizce Vikipedi, Osmanlı kaynaklarında Yazıcıoğlu Ali'nin Osman'ın soyunu Oğuz Kağan'ın büyük oğlunun torunlarına bağladığını, Akkoyunlu hükümdarlarının Bayındır Han'dan geldiklerini iddia ettiğini aktarır. Bazı tarihçiler, iki boynuzlu tacı nedeniyle Oğuz'u Kur'ân'daki Zülkarneyn'le özdeşleştirmiştir. Türkmenistan'da Oğuz Han anıtlarda ve kamusal adlandırmalarda yaşar.