Köroğlu Destanı
Babası kör edilen bir çocuk; dağa çıkan bir yiğit; bir kıratın sırtında bütün Anadolu'yu dolaşan bir ses.
Anlatı
Köroğlu anlatılarında macera çoğunlukla kahramanın "ya bir yiğit ya da bir güzel haberi" almasıyla başlar. Köroğlu ya da beylerinden biri yakalanıp hapsedilir; kır at ya da başka bir bey imdada yetişir. Hikâyeyi destan yapan iki olay vardır. İlkinde Köroğlu'nun babası, Bolu Beyi'nin seyisidir. Efsanevî bir aygırla bir kısraktan doğan tayı getirir; bey onu hakaret sayıp seyisin gözlerini kör ettirir ve aynı tayın üstünde ölüme bırakır. Dağlara çekilen seyis, oğlu Köroğlu'yla kır atı yetiştirir ve Bolu Beyi'nden başlayarak intikam almayı amaçlar. İkinci olay hikâyenin sonudur: "delikli demir" denen ateşli silâhlar yaygınlaşınca eşkıya düzeni sürdürülemez; Köroğlu kırklara karışıp ortadan kaybolur.
Cinler, periler ve olağanüstü güçler, TDV'ye göre en çok ilk kolda ve son kolda yer alır. Kır at, Köroğlu'ndan sonra ikinci kahramandır: konuşmaları anlayan, ölümsüz, tılsımlı bir hayvandır. Anlatıda Ayvaz, Köroğlu'nun oğlu Hasan, Benli Hanım, Demircioğlu, Koca Arap, Celâlî Bey, Kiziroğlu Mustafa Bey ve Deli Hoylu gibi kahramanlar da yer alır. Türkçe Vikipedi, babanın adının versiyonlara göre Yusuf, Ahmet Baytar, Ürüşan Baba gibi değiştiğini yazar.
Tarihî Köroğlu ve anlatı geleneği
Anlatıyı tarihten ayırmak gerekir. TDV'ye göre Köroğlu hakkında ileri sürülen tarihî kimlik görüşlerinin çoğu, özellikle Batılı araştırmacıların İran kökenli saymaları, arşiv belgeleriyle geçerliliğini büyük ölçüde yitirmiştir. Faruk Sümer'in yayımladığı sekiz belge, 1580-1585 arasında Gerede'nin Soyuk köyünden Rûşen adlı bir Köroğlu'nun komşu kazalarda köy basıp adam öldürdüğünü, yol kestiğini, çevresindeki adamların sayısının arttığını ve yakalanamadığını gösterir. TDV bu şahsın hayatını üç evreye ayırır. Birinci evre Bolu'da geçer; 1578'de Osmanlı-İran savaşı başlayıp bölgenin askerleri sefere gidince eşkıyalık fırsatı doğmuştur. İkinci evre Sivas ile Tokat arasındaki Çamlıbel'dedir; kervanlardan "yol bacı" adıyla haraç alır. Üçüncü evrede, sıkıştırılınca muhtemelen İran'a geçmiş ve Şah Abbas'ın hizmetine girmiş olabilir. Evliya Çelebi, 1656'da Çerkeş yakınlarında kendisini soymak isteyen haramilere, yaptıklarını Köroğlu'nun bile bu dağlarda yapmadığını söyler; bu söz Köroğlu'nu kuzeybatı Anadolu'da devlete başkaldıran bir eşkıya olarak anar. Tebrizli Arakel (1664) onu Celâlî olarak gösterir.
Anlatıya gelince, Türkçe Vikipedi 500'e yakın versiyondan söz eder; Doğu Türkistan'dan Balkanlar'a ve Sibirya'ya uzanan bir alanda anlatıldığını yazar. TDV, Türkmenlerin hikâyeleri İran Azerilerinden öğrendiğini ve Teke oymağından geldiği iddiasının yakıştırma olduğunu belirtir. Hikâyeler 1885-1914 arasında taş baskıyla yayımlandı; Pertev Naili Boratav 1931'de, Mehmet Kaplan ve arkadaşları Erzurumlu hikâyeci Behçet Mahir'den on beş kolu içeren bir derlemeyi 1973'te yayımladı.
Temaları ve sembolleri
TDV'ye göre Köroğlu halk hikâyelerindeki alp ve velî tiplerinden alp tipine girer, ancak ondan ayrılır: alp tipini doğuran göçebe toplum yoktur, çünkü babası bir aşiret reisi değil bey yanında hizmetçidir. Köroğlu çevresine, aynı şekilde düşünen insanlardan bir topluluk kurar; bu topluluğun hayvancılığa dayanan bir ekonomisi de yoktur. Yazarın değerlendirmesine göre kahraman zayıfa karşı da güç kullanır ve hileye başvurur. Din bakımından anlatının özü dinî değildir; anlatıcılar mezhep ve tarikat özelliklerini sonradan eklemiştir. Hikâyelerde şiirler, yayla havasını ve alp tipini yüceltir. At, saz ve söz Köroğlu anlatısının üç temel unsurudur.
Etkisi
Aynı adı taşıyan şairden de söz edilir. TDV, şair Köroğlu hakkında bilgi bulunmadığını, bu nedenle onun hikâye kahramanıyla aynı kişi sayılması gerektiğini yazar. Türkçe Vikipedi ise bu görüş yanında ayrı bir Âşık Köroğlu bulunduğunu savunan araştırmacıları da anar. Kaynaklar, Köroğlu'nun hikâyelerde idealleştirilmesini Türk halkının bilinçaltındaki alp tipinin yüceltilmesine bağlar.