Dede Korkut Kitabı

Bir ozan, bir kâhin, bir bilge. Oğuz beylerinin on iki hikâyesini söyler — her birinin sonunda söz söyler.

Anlatı

Dede Korkut Kitabı, Oğuz Türklerinin kahramanlık, aşk, ayrılık ve gazâ konulu hikâyelerini bir araya getirir. Dresden yazmasında on iki boy vardır; Vikipedi'ye göre Vatikan yazmasında altı. Hikâyeleri birbirine bağlayan, ozan, bilge ve öğüt veren yaşlı Dede Korkut'tur. TDV İslâm Ansiklopedisi, hanların güç durumda ona danıştığını, adları ve öğütleri onun koyduğunu belirtir.

Öne çıkan boylar arasında Basat'ın Tepegöz'ü öldürmesi, Bamsı Beyrek'in aşk ve esaret macerası, Salur Kazan'ın seferleri ve Boğaç Han'ın serüveni sayılır. Tepegöz bölümünün Homeros'taki Kyklops ile karşılaştırıldığı Vikipedi'de geçer. Hikâyelerin başkahramanı hanlar hanı Bayındır Han değil, Salur boyundan Kazan'dır; Bayındır Han ikinci planda kalır.

Kitap ve Dede Korkut rivayetleri

Eser iki el yazmasıyla bilinir. Dresden yazmasını F. von Diez 1815'te buldu; Dresden Kraliyet Kütüphanesi'nde Fleischer külliyatı arasında yer alır ve her sayfada on üç satırlık bir nesihle yazılmıştır. Ettore Rossi, Vatikan Kütüphanesi'ndeki ikinci yazmayı (nr. 102) tanıttı ve 1952'de yayımladı. İngilizce Vikipedi bir üçüncü nüshadan (Gonbad), Türkçe Vikipedi Türkistan nüshasından söz eder; iki adlandırma tutarlı değildir ve TDV'de bu nüshaya yer verilmez.

TDV'ye göre hikâyelerin XV. yüzyılın ikinci yarısında yazıya geçirildiği tahmin edilir. Yazılış yeri olarak genellikle Akkoyunluların hüküm sürdüğü bölge, yani Kars ve Erzurum çevresi kabul edilir. Dil Âzerî lehçesinin özelliklerini taşır ama yalnızca ona indirgenemez; Kıpçak ve Moğolca etkileri de görülür. Hikâyelerdeki Karacukdağ, Karşuyatan ve Aladağ gibi yer adları, anlatıların Oğuzların Türkistan'dan ayrılmasından önceki döneme uzandığını gösterir. Bamsı Beyrek hikâyesi, Alpamış adıyla Orta Asya'da çok yaygındır ve tarihi VI-VIII. yüzyıla çıkarılır. Yazıya geçmeden önce sözlü gelenekte yaşadığı şüphesizdir. TDV yazmayı XV. yüzyıla koyar ve dilinde Âzerî ile başka lehçe özelliklerini sayar.

Dede Korkut'un kendisi tarih ile menkıbe arasındadır. Reşîdüddin onu Bayat boyundan, Ebülgazi Bahadır Han Kayı boyundan gösterir. Bazı rivayetlere göre Hz. Peygamber'in çağdaşıdır ve 295 yıl yaşamıştır. Zeki Velidi Togan, onun Göktürkler devrinde Oğuz yabguları katında bulunan bir Türk bilgesi olabileceğini düşünür. Olearius 1638'de Derbend yakınında "İmam Korkut" adıyla anılan bir mezar görmüştür; Evliya Çelebi de 1647'de mezarını ziyaret etmiştir.

Temaları ve sembolleri

Hikâyelerde tam oluşmuş bir göçebe aristokrasisi, ata duyulan sevgi ve bağlılık, kadının yüksek mevkii, tek eşlilik ve ölüler için aş verme geleneği görülür. İsim vermenin önemi büyüktür: kahramanlara asıl adlarını Korkut Ata verir. At başlı başına değerlidir; başkahramanlar atlarıyla birlikte anılır. Anlatım düz yazı ve "soylama" denen, hece ölçüsüne uymayan serbest manzum parçalardan oluşur; üslûp yalın ve konuşma diline yakındır. Su, ağaç ve dağ kültleri gibi Şamanizm izleri de vardır; kayın ağacı ve çocukların koruyucusu "umay" bunlar arasındadır. Barthold, Köprülü ve İnan İslâmî etkinin yüzeysel kaldığını söyler; TDV ise İslâmî unsurların belirgin olduğunu, kitabın "bir Müslüman ermişin kitabı" sayılabileceğini aktarır.

Etkisi

Eser ilk kez Kilisli Rifat tarafından 1332 (1913-14) yılında yayımlandı; Orhan Şaik Gökyay ve Muharrem Ergin sonraki bilimsel neşirleri hazırladı. Barthold'dan Rossi ve Geoffrey Lewis'e kadar birçok araştırmacı Rusça, İtalyanca, Almanca, İngilizce, Farsça ve Sırpça çevirisini yaptı. Dede Korkut mirası 2018'de UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesine Türkiye, Azerbaycan ve Kazakistan'ın ortak başvurusuyla yazıldı (İngilizce Vikipedi). Dede Korkut ayrıca Kazak-Kırgız bahşılarının piri olarak da anılır.