Ankara

İmparatorluktan cumhuriyete geçilen şehir. İstanbul'un saltanat hâfızasından ayrı bir başlangıç istendiğinde, çıplak yaylanın bu kadîm kalesi seçildi. Mustafa Kemal'in çalışma odasından bugünkü meclise, yüz yıllık genç bir başkent.

Kuruluş ve konum

Ankara, İç Anadolu yaylasında, bir tepenin üzerindeki kale ile onun eteklerine yayılan eski şehir dokusu etrafında gelişmiştir. Şehrin adı kaynaklarda Ankyra, Ankras, Angora, Engürü ve Engüriye biçimlerinde geçer. Grekçe "çapa" anlamına gelen Ankyra adının kökeni efsanelere bağlanır: Pausanias adı Frig kralı Midas'ın bulduğu bir çapaya dayandırır; başka rivayetler bir Galat zaferini anar.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre şehir Frigler tarafından MÖ VIII-VII. yüzyıllarda kurulmuştur. MÖ 278'den itibaren Anadolu'ya gelen Galatların Tektosag boyunun merkezi oldu. Roma döneminde Augustus Galatia eyaletini kurduğunda Ankyra bu eyaletin başşehri yapıldı. Augustus adına yapılan tapınağın duvarlarında imparatorun icraatını anlatan Res Gestae metni, Monumentum Ancyranum adıyla bilinen kopyasıyla korunmuştur. Şehir erken Hıristiyanlık döneminde de önem taşıdı; 314, 358 ve 375 yıllarında burada kilise sinodları toplandı.

Türk dönemi ve Osmanlı şehri

Ankara Bizans ile İslâm orduları arasında uzun süre el değiştirdi; 627'de Sâsânîler şehri işgal edip tahrip etti. Malazgirt'in ardından 1073'te Selçuklular şehri aldı. 1101'de Haçlılar kısa bir süre ele geçirip Bizans'a bıraktı; 1127'de Dânişmendli Emîr Gazi, 1142'de Selçuklu Sultanı I. Mesud şehre hâkim oldu. Kalenin iç kısmı (Akkale) Selçuklu sultanları I. İzzeddin Keykâvus ve I. Alâeddin Keykubad dönemlerinde güçlendirildi.

XIII-XIV. yüzyıllarda Ankara, Ahîlik teşkilâtının güçlü olduğu şehirlerden biriydi. Osmanlı hâkimiyetine giriş tarihi kaynaklarda farklıdır: TDV İslâm Ansiklopedisi Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşa'nın şehri 1354'te aldığını yazar, başka kaynaklar 1356 tarihini verir. 1402'de şehir yakınlarında yapılan Ankara Savaşı'nda Timur, Yıldırım Bayezid'i yendi; Osmanlı idaresi kısa süre sonra yeniden kuruldu.

XVI. yüzyılda yaklaşık on beş bin nüfuslu Ankara, tiftik keçisinin yününden dokunan sof ve şâlî kumaşlarıyla bilinen bir ticaret şehriydi. Bu dokumalar Halep üzerinden Venedik'e kadar ulaştı. Sof üretimi, XIX. yüzyılın ortalarında Avrupa rekabeti karşısında çöktü.

Başkentlik dönemi

Mustafa Kemal 27 Aralık 1919'da Ankara'ya geldi ve şehir Millî Mücadele'nin merkezi oldu. Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de burada açıldı. Lozan'dan sonra 13 Ekim 1923'te Ankara resmen başkent ilân edildi; Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te bu şehirde ilân olundu. Böylece yönetim merkezi, Osmanlı'nın dört yüzyılı aşkın pâyitahtı İstanbul'dan Anadolu'nun ortasına taşındı.

Yeni başkent için 1928'de bir imar yarışması açıldı; yarışmayı Alman şehirci Hermann Jansen kazandı. 1932'de onaylanan Jansen Plânı, 1950'lere kadar şehrin gelişimine yön verdi. 1957'de Nihat Yücel ve Raşit Uybadin'in plânı kabul edildi. Kaynaklara göre 1924'te otuz beş bin civarında olan nüfus, 1985 sayımında iki milyonu aştı; bugün beş milyonun üzerindedir.

Bugün görülebilen izler

• Ankara Kalesi: farklı dönemlerin katmanlarını taşıyan iç ve dış surlar; Akkale Selçuklu onarımlarını yansıtır.
• Augustus Tapınağı: sonradan kilise olarak kullanılmış Roma yapısı; duvarlarında Res Gestae metni bulunur.
• Hacı Bayram-ı Velî Câmii: Bayramiyye tarikatının kurucusu adına 1427'de inşa edilen câmi, Augustus Tapınağı'nın hemen yanındadır; türbesi câminin bitişiğindedir.
• Alâeddin Câmii: kale içinde; 1362-63 tarihli onarım kitâbesi I. Murad dönemi idaresini belgeler.
• TBMM: Cumhuriyetin meclis geleneğinin merkezi.
• Anıtkabir: Atatürk'ün anıt mezarı; 1953'te tamamlandı.

Kronoloji

• MÖ 278 — Galatların Tektosag boyunun merkezi olur
• MÖ 25 — Roma'nın Galatia eyaletinin başşehri yapılır
• 1073 — Selçuklular şehri alır
• 1354 / 1356 — Osmanlı hâkimiyetine girer (kaynaklarda farklı tarih)
• 1402 — Ankara Savaşı
• 1427 — Hacı Bayram-ı Velî Câmii inşa edilir
• 23 Nisan 1920 — Türkiye Büyük Millet Meclisi açılır
• 13 Ekim 1923 — Ankara başkent ilân edilir