Balasagun

İslâmiyet'i kabul eden ilk büyük Türk devletinin merkez başkenti. Yusuf Has Hâcib Kutadgu Bilig'i 1069'da burada yazıp Karahanlı hakanına sundu — Türk siyâset düşüncesinin ilk anıt eseri bu şehirden çıktı.

Kuruluş ve konum

Balasagun, bugünkü Kırgızistan'da Çu (Çüy) Irmağı havzasında, Bişkek ile Issık Göl arasındaki İpek Yolu güzergâhı üzerinde yer alıyordu. Kaynaklarda Kuz-Balık, Kuz-Uluş ve Kuz-Ordu adlarıyla da anılır; Çin kaynaklarında farklı bir okunuşla geçer.

Şehrin kuruluş tarihi ve kurucusu bilinmemektedir. TDV İslâm Ansiklopedisi iki rivayet aktarır: birine göre Altay'dan dönen Şu adlı bir Türk hükümdarı yakınlarda bir kale yaptırmış, diğerine göre şehri Uygur döneminde Bögü Kağan kurmuştur. Batı kaynaklarında ise şehrin IX-X. yüzyılda, daha eski bir yerleşimin üzerinde Karahanlılar tarafından kurulduğu yazılır. Bu bakımdan kuruluş meselesi açık kalmaktadır.

Başkentlik dönemi

Balasagun, İslâmiyet'i kabul eden Karahanlılar'ın merkezlerinden biri oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi, Kara Han unvanlı Bilge Kül Kadir Han'ın Balasagun'da oturduğunu kaydeder. Şehir kısa sürede Çu Vâdisi'nin siyasî ve ticarî merkezi hâline geldi ve bölgenin eski merkezi Suyab'ın yerini aldı.

Kutadgu Bilig'in yazarı Yusuf Has Hâcib Balasagunlu soylu bir aileden geliyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Kutadgu Bilig maddesine göre şair eserini yaklaşık bir buçuk yılda Balasagun'da yazmış, Kâşgar'da tamamlamış ve 1069-70'te (462) Karahanlı hükümdarı Tavgaç Uluğ Buğra Han'a sunmuştur. Hükümdar da kendisine has hâciblik görevini vermiştir. Böylece eser Balasagun'da başlamış, Kâşgar'da son şeklini almıştır.

Karahanlı hâkimiyeti XII. yüzyılın ilk yarısında sona erdi. Kara Hıtaylar şehri ele geçirdi; bu tarih TDV İslâm Ansiklopedisi'nde 1130, başka kaynaklarda 1134 olarak verilir. Balasagun bundan sonra Kara Hıtay hükümdarı Gürhan'ın merkezi oldu. 1210'da Harezmşah ordusunun Gürhan'ı yenmesinin ardından Kara Hıtay kuvvetleri şehri kuşattı; TDV İslâm Ansiklopedisi bu kuşatmada 47.000 kişinin öldüğünü aktarır. 1218'de Moğol hâkimiyetine giren şehre Moğollar Gobalık adını verdi. Şehir, Cengizoğulları ile kurduğu ilişkiler sayesinde Moğol döneminde birçok Orta Asya şehrine göre daha az zarar gördü. Şehirde bir Hıristiyan topluluk da yaşıyordu; mezarlıklardan biri XIV. yüzyılda hâlâ kullanılıyordu.

Bugün görülebilen izler ve tartışma

Balasagun'un tam yeri uzun süre tartışıldı. Bir kısım araştırmacı şehri Burana harabeleriyle, bir kısmı Ak-Beşim yerleşimiyle, bir kısmı da Krasnoreçensk kalıntılarıyla eşleştirdi. Ak-Beşim'in Suyab olduğu 1961'de G. Clauson tarafından ileri sürüldü ve 1982'de bulunan, Suyab kalesini anan bir Çince kitâbe bu görüşü destekledi. Bugün yaygın kabul, Balasagun'u Burana harabesiyle eşleştirmek yönündedir.

• Burana Kulesi: XI. yüzyıla tarihlenen minâre; başlangıçta yaklaşık 46 metre olan yüksekliği depremlerden sonra 24 metreye inmiştir ve 1970'lerde onarılmıştır.
• Balballar ve taş heykeller: harabe alanında toplanmış, daha eski dönemlere ait Türk mezar taşları.
• Şehir kalıntıları, 2014'te "İpek Yolları: Çang'an-Tianşan Koridoru" adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan alanlar arasındadır.

Kronoloji

• X. yüzyıl — Karahanlı merkezi olarak öne çıkar
• 1069-70 — Kutadgu Bilig Balasagun'da başlanıp Kâşgar'da tamamlanır
• 1130 / 1134 — Kara Hıtay hâkimiyeti (kaynaklarda farklı tarih)
• 1210 — Kara Hıtay kuşatması
• 1218 — Moğol hâkimiyeti, Gobalık adı
• 2014 — UNESCO Dünya Mirası Listesi