Gazne
Sultan Mahmud döneminde dünyanın başkenti sayıldı. Hint seferleriyle taşınan altın, mermer ve âlim burada birikti; Firdevsî Şehnâme'yi onun sarayında okudu, Bîrûnî Hindistan kitabını burada yazdı. Türk-İslâm sentezinin ilk imparatorluk laboratuvarı.
Kuruluş ve konum
Gazne, bugünkü Afganistan'da, Kâbil ile Kandehar arasındaki yüksek ovada yer alır. Hindistan'a inen yolların ve Horasan'a çıkan güzergâhların kesiştiği bu konum, şehri bir askerî üs ve ticaret durağı yaptı.
Şehrin Türk-İslâm tarihindeki rolü, Sâmânîler'in hizmetindeki Türk kumandan Alptegin'le başlar. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Alptegin 12 Ocak 963'te (351) Gazne'yi ele geçirdi ve Gazneli hânedanının temelini attı. Ardından gelen kısa karışıklık döneminde şehir bir süre yerel Levik ailesinin eline geçti; Alptegin'in oğlu Ebû İshak İbrâhim 26 Ekim 965'te şehri geri aldı. 977'de yönetimi üstlenen Sebüktegin döneminde Gazne, bağımsızlaşan devletin merkezi oldu.
Başkentlik dönemi
Gazne'nin en parlak dönemi Sultan Mahmud'un saltanatına (998-1030) denk gelir. Hindistan seferlerinden elde edilen ganimet şehrin imarına harcandı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Mahmud'un bu seferlerden sonra Arûs-i Felek adıyla bilinen büyük câmiyi ve yanında bir medrese yaptırdığını kaydeder.
Mahmud'un sarayı, devrin bilginlerini ve şairlerini bir araya getirdi. Bîrûnî, Mahmud'un Harezm'i almasının ardından 1017 civarında hocalarıyla birlikte Gazne'ye götürüldü. Hindistan'ın dinî ve kültürel hayatını anlatan Tahkîk mâ li'l-Hind adlı eserini 1030'da (421) tamamladı; el-Kânûnü'l-Mes'ûdî adlı astronomi ansiklopedisini Sultan Mesud'a ithaf etti. Bîrûnî 1061'de Gazne'de vefat etti.
Firdevsî ile Gazne sarayının ilişkisi ise rivayetlere dayanır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Firdevsî *Şehnâme*'nin ilk şeklini 1003-04'te bitirmiş, ikinci düzenlemesini Sultan Mahmud'a sunmuştur; eserini Gazne'ye gidip bizzat sunduğu anlatılır, ancak ileri yaşı dolayısıyla bunun doğruluğu tartışmalıdır. Sultanın ödülü konusunda da birbiriyle çelişen anlatılar vardır.
Gazne, XII. yüzyılın ortasında Gurlular'ın saldırısıyla büyük bir yıkım yaşadı. 1150-51'de (545) Gurlu Alâeddin Hüseyin şehri yakıp yıktı ve bu yüzden "Cihansûz" (dünyayı yakan) lakabıyla anıldı. Gazneliler şehri bir süre daha elde tuttuysa da ağırlık merkezleri giderek Hindistan'daki topraklarına kaydı; hânedanın son merkezi Lahor oldu ve Gazneli hâkimiyeti 1186'da sona erdi. Gazne 1173'te Gurlular'ın ikinci merkezi hâline geldi. 1221'de Moğol istilası şehri yeniden tahrip etti.
Bu yüzden 1186, Gazne'nin değil hânedanın Lahor'da sona erdiği tarihtir; Batı kaynakları Gazne'nin Gazneli başkentliğini 977-1163 arasıyla sınırlar.
Bugün görülebilen izler
- Gazne minâreleri: Gazneli sultanları III. Mesud ile Behram Şah'a atfedilen iki kule; geometrik tuğla süslemeleriyle bilinir.
- Sultan Mahmud'un türbesi: Gazne yakınlarında, ziyaret yeri olarak korunur.
- Saray ve şehir kalıntıları: Gazneli dönemine ait yapıların temelleri arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılmıştır.
Şehir sonraki yüzyıllarda da stratejik önemini korudu; Birinci İngiliz-Afgan Savaşı (1839-1842) sırasında işgal edildi.
Kronoloji
- 963 — Alptegin Gazne'yi ele geçirir
- 977 — Sebüktegin yönetimi üstlenir
- 998-1030 — Sultan Mahmud dönemi
- 1017 — Bîrûnî Gazne'ye getirilir
- 1030 — Tahkîk mâ li'l-Hind tamamlanır
- 1150-51 — Gurlu Alâeddin Hüseyin şehri yakar
- 1186 — Gazneli hâkimiyeti Lahor'da sona erer
- 1221 — Moğol tahribatı