Ötüken
Bozkır Türk devletlerinin kutsal saydığı merkez. Bir şehir değil, bir yurt: Orhun Irmağı’nın aktığı, kağanın otağının ve ordusunun kurulduğu bölge. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları bu toprağa dikildi.
Kuruluş ve konum
Ötüken, surlarla çevrili bir şehir değil, bozkır Türk devletlerinin kutsal saydığı ve merkez edindiği bir coğrafyadır. Eski Türkçe yazıtlarda "Ötüken yış" (Ötüken ormanı) ve "Ötüken yer" (Ötüken yeri) biçiminde geçer. Bugünkü Moğolistan'da Arhangay ve Övörhangay eyaletlerinin sınırları içinde olduğu kabul edilir. Sınırları hiçbir zaman kesin çizilemedi; İngilizce Vikipedi'nin aktardığı görüşe göre alan Hangay Dağları'ndan Tuva'daki Sayan Dağları'na uzanıyor, merkezinde Orhun Vadisi bulunuyordu. Orhun Irmağı bu bölgeden akarak Selenga'ya karışır ve Baykal Gölü'ne ulaşır.
Çin kaynaklarında aynı ad "Ötüken dağı" olarak çeşitli yazılışlarla anılır. Kâşgarlı Mahmud da *Dîvânü lügâti't-Türk*'te Ötüken'i Uygur ilinin yakınında bir yer adı olarak kaydeder.
Başkentlik dönemi
Kaynaklar Ötüken'i Birinci ve İkinci Göktürk Kağanlığı ile Uygur Kağanlığı'nın merkezi olarak gösterir; Türkçe Vikipedi Hun hükümdarı Teoman'ın başkentini de buraya bağlar, ancak bu bilgi başka bir kaynakla doğrulanamamıştır. Burada başkent, yerleşik bir şehirden çok kağanın otağının ve ordusunun kurulduğu bölge demektir.
Ötüken'in ağırlığı siyasetten önce inanca dayanıyordu. Orhun Yazıtları'nda Bilge Kağan buraya sahip olunca boyların denetlenebileceğini söyler. Tonyukuk Yazıtı da Ötüken yışında oturan ve oradan kervan gönderen devletin sıkıntı çekmeyeceğini, boylara hükmederek yaşayacağını belirtir. Hükümdara ilâhî bir egemenlik verdiğine inanılan *kut*un bu bölgeden yayıldığı düşünülürdü. Bu algı, İslâm öncesi Türk inanç sisteminde Ötüken'i toprak ve yurt kavramıyla birleştirdi. Vikipedi'ye göre Uygur Mani belgelerinde Ötüken'in bu kutsallığı, din değiştikten sonra bile anılmaya devam eder.
Türkçe Vikipedi, Ötüken'in koruyucu ruhunun adının Nama olduğunu ve yazıtlarda ormanın dış kötülüklere karşı sığınak olarak anıldığını aktarır. Ayrıca Bilge Kağan'ın Çinlilerin tuzaklarına karşı Ötüken Ormanı'ndan ayrılmamayı öğütlediği yazılır. Yazıtların kendisi bu bölümü ayrıntılı vermek için ayrıca okunmalıdır.
Bugün görülebilen izler
Bölgede binlerce geyikli taş, kurgan, Orhun Yazıtları ve Hoyt Tamır Yazıtları bulunur. Kül Tigin ve Bilge Kağan için dikilen Orhun Yazıtları, Hoşoo Çaydam alanındadır. Yazıtlar Çince ve Eski Türkçe yazılmış iki anıt dikilitaştır. Kül Tigin 684-731, Bilge Kağan 683-734 yılları arasında yaşamıştır; Eski Türkçe metni Bilge Kağan'ın oğlu Yollığ Tigin'in kaleme aldığı belirtilir. Yazıtlar 1889'da Nikolay Yadrintsev'in başkanlığındaki bir heyet tarafından bulundu; Vasili Radlov yayımladı ve Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen 1893'te okudu.
Ötüken'in tarihinde şehir mimarisinden çok yazılı belge, anıt mezar ve taş figürler öne çıkar. Orhun Yazıtları, ayrıca Tonyukuk Yazıtı ile birlikte Türkçenin yazılı olarak bilinen en eski örnekleri arasındadır.
Kronoloji
Okunan kaynaklar Ötüken'in kuruluşuna ilişkin yıl vermez; çünkü burası kuruluş tarihi olan bir şehir değildir. Aşağıdaki tarihler yalnızca yazıtlar ve bölgeyle ilgili olaylardır.
- 683-734 — Bilge Kağan'ın yaşadığı yıllar
- 684-731 — Kül Tigin'in yaşadığı yıllar
- 1889 — Yazıtların Yadrintsev heyeti tarafından bulunması
- 1893 — Thomsen'in yazıtları okuması