Karabalgasun

Uygurların kurduğu ilk büyük Türk şehri — bozkırda taştan duvar, kerpiçten saray. Maniheist dinin resmî başkenti olarak yükseldi; surları yirmi beş metreye varan bir kale-payitahttı. 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.

Kuruluş ve konum

Karabalgasun (Moğolca Hârbalgas), bugünkü Moğolistan'da Orhun Irmağı'nın batı kıyısında yer alan Uygur başkentinin kalıntılarına verilen addır. Şehrin Uygur dönemindeki adı Ordu-Balık'tır. TDV İslâm Ansiklopedisi Karabalgasun'u "eski Uygur başkenti" olarak anar ve Köl Tigin yazıtının buraya yaklaşık 28 kilometre mesafede bulunduğunu belirtir. Böylece şehir, Göktürk kağanlarının yazıtlarını diktirdiği bölgede yükseldi.

Uygur Kağanlığı 744'te Göktürk hâkimiyetine son verdi. Şehrin kuruluşu ise biraz sonraya, Uygur hakanı Moyen-çor (Bayan Çor, 747-759) dönemine bağlanır. TDV İslâm Ansiklopedisi Moyen-çor'un Orhun ile Selenga'nın birleştiği bölgede Çinli ve Soğdlu ustalara Baybalık şehrini yaptırdığını, yine onun zamanında Karabalgasun yanında Ordubalık adlı bir şehrin kurulduğunu kaydeder. Bazı Batı kaynakları kuruluşu doğrudan 744'e bağlar.

Başkentlik dönemi

Ordu-Balık, surlarla çevrili yerleşik bir başkentti. Kalıntılar en az 32 kilometrekarelik bir alana yayılır; iç içe surlar, gözetleme kuleleri, idarî yapılar ve merkezde bir iç kale bulunur. Saray bölümü yaklaşık 360 x 404 metre ölçülerindedir.

Şehri gören birkaç yabancı tanıktan biri, 821'de Uygur ülkesine giden Tamîm b. Bahr'dır. Onun anlatımına göre Ordu-Balık tarımı gelişmiş, çevresi ekili köylerle kaplı büyük bir şehirdi. Tamîm, şehirde Maniheizmin yaygın olduğunu ve kağanın iç kalenin üzerindeki altın bir çadırda divan kurduğunu da aktarır.

Kağanlığın dinî tarihi bu şehirle iç içedir. Encyclopaedia Iranica'ya göre üçüncü Uygur kağanı Bögü Kağan (759-779) 763'te Maniheizmi devlet dini olarak kabul etti; Mani rahipleri Uygur ülkesine geldi ve saray Mani tapınaklarını ve rahiplerini himâye etti. Şehir 840'ta Yenisey Kırgızları tarafından yıkıldı ve Uygur Kağanlığı dağıldı.

Bugün görülebilen izler

• Karabalgasun yazıtı: Sekizinci Uygur kağanı (808-821) adına, onun döneminde ya da 821'deki ölümünden kısa süre sonra dikildi. Granit bir taş kaplumbağanın sırtına yerleştirilmiş üç dilli bir yazıttır: Eski Türkçe (runik), Soğdca ve Çince. Çince metin en iyi korunan kısımdır; Türkçe bölümden yalnızca parçalar kalmıştır. Yazıt 1889'da N. M. Yadrintsev tarafından bulundu; sonraki keşif heyetleri yaklaşık kırk parça tespit etti. Kağanların savaşlarını ve Maniheizmin kabulünü anlatan yazıt, Uygur tarihi için temel kaynaklardandır.
• Saray ve iç kale: ortasında yaklaşık 14 metre yüksekliğinde bir stupa kalıntısı bulunan yönetim merkezi.
• Surlar ve şehir dokusu: bugün Hârbalgas adıyla bilinen harabe alanı, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki Orhun Vâdisi Kültürel Peyzajı içinde yer alır.

Kronoloji

• 744 — Uygur Kağanlığı'nın kuruluşu
• 747-759 — Moyen-çor dönemi; Ordu-Balık'ın kuruluşu
• 763 — Bögü Kağan Maniheizmi devlet dini olarak kabul eder
• 808-821 — Karabalgasun yazıtını diktiren kağanın dönemi
• 821 — Tamîm b. Bahr'ın ziyareti
• 840 — Kırgızlar şehri yıkar
• 1889 — Yadrintsev yazıtı bulur