Bursa

Osmanlı'nın ilk gerçek başkenti. Orhan Gazi, I. Murad ve Yıldırım Bayezid'in türbeleri, devletin çocukluk taşları. Yeşil Câmi, Yeşil Türbe ve Ulu Câmi: Selçuklu hâfızasının yerleşik düzene dönüştüğü mimârî laboratuvar.

Kuruluş ve konum

Bursa, Uludağ'ın kuzey eteğinde, verimli bir ovaya bakan yamaçta kurulmuştur. Antik adı Prusa'dır; şehir Bithynia kralı Prusias'a atfedilir, bazı kaynaklar kuruluşu Hannibal'in etkisiyle ilişkilendirir. Bizans döneminde bir kale şehri olan Prusa, Türklerin Anadolu'ya girişinden sonra el değiştirdi: TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Süleyman Şah 1080'de şehri aldı, 1097-1113 arasında ise şehir Türklerle Bizans arasında çekişme konusu oldu.

Osman Bey'in Bursa üzerine ilk kuşatması 1308'e tarihlenir. Şehir uzun süren bir ablukanın ardından 6 Nisan 1326'da teslim oldu. Fethi Orhan Gazi tamamladı ve Bursa beyliğin merkezi yapıldı.

Başkentlik dönemi

Bursa, Osmanlı'nın yerleşik bir şehirden yönetildiği ilk merkezdir. Orhan Gazi'nin 1339-40'ta yaptırdığı câmi ve külliye, beyliğin kurumsallaşmasının ilk izlerindendir. Câmi, medrese, hamam ve imâretten oluşan külliyeler, sultanların adlarıyla şehrin farklı kesimlerinde birer mahalle çekirdeği oluşturdu.

Başkentin Edirne'ye taşınma tarihi kaynaklarda kesin değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi bu konuda farklı tarihler verildiğini belirtir; Batı kaynakları geçişi genel olarak 1360'lara yerleştirir. Bursa bu tarihten sonra da hânedanın türbe şehri ve önemli bir ticaret merkezi olarak kaldı. Ankara Savaşı'ndan sonra Timur'un ordusu 1402'de şehri yağmaladı.

Bursa, İpek Yolu'nun batı ucunda ham ipek ticaretinin merkeziydi. TDV İslâm Ansiklopedisi 1487'de ipek ve baharat gümrüğünün yıllık gelirini 140.000 duka altını olarak verir; 1500'lerde şehirde binden fazla ipek tezgâhı çalışıyordu. Koza Han bu ticaretin bugün ayakta duran yapılarından biridir. Şehrin içinde bulunduğu idarî bölge, I. Murad'ın lakabından gelen Hüdâvendigâr adıyla anıldı ve bu ad 1922'ye kadar kullanıldı.

Bugün görülebilen izler ve yapılar

• Osman Gazi ve Orhan Gazi türbeleri: kale içinde, Tophane semtinde.
• Orhan Gazi Külliyesi (1339-40): şehrin ticaret bölgesinin çekirdeği.
• Hüdâvendigâr (I. Murad) Külliyesi ve Yıldırım (I. Bayezid) Külliyesi: erken Osmanlı mimarisinin farklı çözümlerini gösterir.
• Ulu Câmi: Yıldırım Bayezid'in emriyle 1396-1400 arasında yapıldı; beşerli dört sıra hâlinde yirmi kubbesiyle bilinir.
• Yeşil Câmi ve Yeşil Türbe: I. Mehmed adına 1419-1424 arasında yapıldı; çini süslemeleriyle tanınır.
• Muradiye Külliyesi: II. Murad döneminde kuruldu; hânedan üyelerinin türbelerini barındırır.
• Hanlar bölgesi ve Koza Han: ipek ticaretinin mekânı.

Bu yapıların önemli bir kısmı, Cumalıkızık köyüyle birlikte 2014'te "Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu" adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Alan; Hanlar bölgesi ile Orhan Gazi Külliyesi, dört sultan külliyesi ve Cumalıkızık köyünden oluşur ve XIV. yüzyılın başında Osmanlı devletinin kurduğu şehir ve kırsal düzeni temsil eder; Cumalıkızık, başkenti besleyen kırsal yerleşimin örneği olarak listededir.

1855 depremi şehirde büyük tahribata yol açtı; birçok anıt sonraki onarımlarla bugünkü görünümünü aldı. Bursa 1920-1922 arasında Yunan işgalinde kaldı.

Kronoloji

• 1080 — Süleyman Şah şehri alır
• 1308 — Osman Bey'in ilk kuşatması
• 6 Nisan 1326 — Bursa'nın teslimi; beyliğin merkezi olur
• 1339-40 — Orhan Gazi Câmii ve külliyesi
• 1360'lar — başkent Edirne'ye geçer (kaynaklarda farklı tarihler)
• 1396-1400 — Ulu Câmi
• 1402 — Timur'un yağması
• 1419-1424 — Yeşil Câmi ve Yeşil Türbe
• 2014 — UNESCO Dünya Mirası Listesi