Delhi

Bâbur'un kurduğu, Ekber'in büyüttüğü, Şâh Cihân'ın yeniden inşâ ettiği Türk-Moğol payitahtı. Çağatayca konuşan bir hânedânın Hindistan'da kurduğu cihân şehri — Kızıl Kale'nin kapısından girip Câmî Mescid'in avlusunda biten bir hâfıza.

Kuruluş ve konum

Delhi, Yamuna (Cumna) Irmağı'nın batı kıyısında, Kuzey Hindistan ovasının stratejik geçidinde yer alır. Şehir tek bir kuruluşun ürünü değildir; yüzyıllar içinde birbirine yakın kurulan yerleşimlerin toplamıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi yedi tarihî şehir sayar: Lâlkot (1192), Sîrî (1303), Tuğlukâbâd (1320), Cihanpenâh (1340), Fîrûzâbâd (1354), Purâna Kıla (1542) ve Şâhcihânâbâd (1638).

Delhi'nin Türk-İslâm tarihindeki yeri Bâbürlüler'den önce başlar. 1192-93'te Kutbüddin Aybeg şehri aldı ve Kuvvetü'l-İslâm Mescidi'ni yaptırdı. 1229'da tamamlanan Kutub Minâresi bir zafer minâresi olarak dikildi. Delhi Sultanlığı döneminde şehir, Türk kökenli hânedanların yönettiği bir İslâm başkenti hâline geldi.

Bâbürlü başkenti

Bâbür, 1526'daki Pânipat zaferinden sonra Delhi'yi alarak Bâbürlü hâkimiyetini kurdu. Ancak Bâbürlüler başkentlerini tek bir şehirde tutmadılar. Hümâyun 1533'te Delhi'de Dînpenâh kalesini yaptırdı. Ekber döneminde yönetim merkezi Agra'ydı; kaynaklar başkentin 1556'da Agra'ya geçtiğini belirtir. Bu dönemde Delhi'nin en önemli yapısı Hümâyun'un türbesi oldu: Hümâyun'un baş eşi Bega Begüm'ün himâyesinde 1565'te başlayıp 1572'de tamamlanan türbe, İranlı mimar Mîrek Mîrzâ Gıyâs ve oğlu Seyyid Muhammed tarafından tasarlandı. Hint alt kıtasının ilk bahçe-türbesi olarak kabul edilir ve sonraki Bâbürlü türbelerine örnek oldu.

Delhi'yi kalıcı başkent yapan Şah Cihân'dır. 1638-39'da başlatılan yeni şehrin inşası 1648'de tamamlandı ve şehir Şâhcihânâbâd adını aldı. Surlarla çevrili şehrin merkezinde Kızıl Kale (Lâl Kıla) yer alıyordu; Câmi Mescid 1656'da tamamlandı. Şah Cihân'ın kızı Cihânârâ Begüm, şehrin ana caddesi Çândnî Çovk'u düzenletti. Evrengzîb 1662-63'te kaleye İnci Mescid'i (Motî Mescid) ekletti. Şâhcihânâbâd, 1648'den 1857'ye kadar Bâbürlüler'in başkenti olarak kaldı. 1857 ayaklanmasının ardından İngilizler son Bâbürlü hükümdarı II. Bahâdır Şah'ı tahttan indirdi; TDV İslâm Ansiklopedisi İngiliz idaresinin şehri 1858'de devraldığını kaydeder.

Bu nedenle 1526-1857 aralığı bir hânedan dönemini gösterir; şehrin kesintisiz başkentlik dönemi 1648-1857'dir.

Bugün görülebilen izler ve yapılar

• Kızıl Kale (Lâl Kıla): Şah Cihân'ın sarayı ve yönetim merkezi; içinde Evrengzîb'in İnci Mescidi bulunur.
• Câmi Mescid: Şah Cihân'ın 1656'da tamamlanan büyük câmii.
• Hümâyun Türbesi: 1565-1572 arasında yapılan bahçe-türbe; 1993'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.
• Purâna Kıla: Hümâyun ve Sûrîler dönemine ait kale.
• Kutub Minâresi ve Kuvvetü'l-İslâm Mescidi: Delhi Sultanlığı'nın ilk anıtları.
• Çândnî Çovk: Şâhcihânâbâd'ın ana çarşı caddesi.

İngilizler 1911'de idare merkezini Kalküta'dan Delhi'ye taşıdı ve surlu şehrin güneybatısında Yeni Delhi'yi kurdu; Yeni Delhi 1931'de resmen açıldı. Delhi 1947'den beri bağımsız Hindistan'ın başkentidir.

Kronoloji

• 1192-93 — Kutbüddin Aybeg Delhi'yi alır
• 1229 — Kutub Minâresi tamamlanır
• 1526 — Pânipat zaferi; Bâbürlü hâkimiyeti
• 1533 — Hümâyun Dînpenâh'ı yaptırır
• 1565-1572 — Hümâyun Türbesi
• 1638-1648 — Şâhcihânâbâd ve Kızıl Kale inşa edilir
• 1656 — Câmi Mescid tamamlanır
• 1857-58 — Bâbürlü hânedanının sonu; İngiliz idaresi