Herât

Timur sonrası medeniyetin merkezi. Şahruh'un karısı Gevher Şâd Begüm'ün câmii, Hüseyin Baykara'nın sarayı, Câmî'nin gazelleri, Behzâd'ın minyatürleri, Ali Şir Nevâî'nin Çağatayca'sı — hepsi bu şehrin bir kuşağında patladı. Şark Floransası.

Konum ve Timur öncesi

Herât, bugünkü Afganistan'ın batısında, Herîrûd vâdisinde, İran ve Türkmenistan'a açılan yolların kavşağında yer alır. Ortaçağ kaynaklarında "Horasan'ın incisi" olarak anılan şehir, Timurlular'dan önce de önemli bir merkezdi. Bugünkü Ulu Câmi'nin (Mescid-i Cuma) temeli 1201'de Gurlu Gıyâseddin Muhammed tarafından atıldı; yapı Timurlu döneminde onarıldı. Şehir XIV. yüzyılda yerel Kert hânedanının yönetimindeydi.

Başkentlik dönemi

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Timur Herât'ı 1381'de (783) Kertler'den aldı. Timur'un 1405'teki ölümünden sonra hükümdarlığı ele geçiren oğlu Şâhruh, Herât'ı devletin merkezi yaptı. Mayıs 1409'da Semerkant'ı aldığında burayı ve Mâverâünnehir'i oğlu Uluğ Bey'e bıraktı, kendisi Herât'tan hüküm sürdü. Şâhruh 12 Mart 1447'de vefat edinceye kadar Herât, Timurlu dünyasının siyasî merkezi olarak kaldı.

Bu dönemde şehirde büyük bir imar faaliyeti başladı. Şâhruh'un eşi Gevher Şâd Begüm, 1417-1438 arasında şehrin kuzeyinde musallâ külliyesini yaptırdı; medrese 1417-1426 arasında inşa edildi, câmi 1437'de tamamlandı. Yapıların mimarı, 1418'de Meşhed'deki Gevher Şâd Câmii'ni de yapan Kıvâmüddin Şîrâzî'dir. Şâhruh'un oğlu Baysungur Mirza'nın kütüphanesinde yürütülen çalışmalar, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin ifadesiyle ülkedeki sanat hareketlerine büyük hız kazandırdı.

Herât'ın ikinci parlak dönemi Hüseyin Baykara'nın saltanatıdır. Baykara 22 Mart 1469'da Herât'a hâkim oldu ve 5 Mayıs 1506'daki ölümüne kadar Horasan'ı yönetti. Çocukluk arkadaşı Ali Şîr Nevâî sarayında divan kâtipliği ve mühürdarlık yaptı ve hükümdarın yakın danışmanı oldu. Molla Câmî, minyatür ustası Behzâd ve tarihçi Mîrhând da Baykara'nın himâyesinde çalışan isimler arasındaydı. Herât musiki ekolü ve Baykara meclisi diye anılan şiir ve musiki toplantıları bu dönemde şekillendi.

Herât ekolü tezhip, cilt, minyatür ve hat sanatlarında kendine özgü bir üslup geliştirdi. Sultan Ali Meşhedî gibi hattatlar ve Behzâd gibi nakkaşlar bu çevrede yetişti. TDV İslâm Ansiklopedisi bu ekolün Osmanlı ve Bâbürlü sanat merkezleri üzerinde önemli etkisi olduğunu belirtir. Timurlu hâkimiyeti, Muhammed Şeybânî Han'ın Baykara'nın haleflerini 19 Mayıs 1507'de yenmesiyle Horasan'da sona erdi.

Bugün görülebilen izler

• Musallâ minâreleri: Gevher Şâd ve Hüseyin Baykara dönemlerinden kalan kuleler. Külliyenin yapılarının çoğu 1885'teki Pencdeh krizi sırasında, Ruslar siper olarak kullanmasın diye yıktırıldı; yirmi minâreden dokuzu ayakta kaldı, 1932 ve 1951 depremlerinden sonra beşe indi.
• Gevher Şâd Türbesi: musallâ külliyesinin içinde, 1885 yıkımından kurtulan yapılardandır.
• Ulu Câmi (Mescid-i Cuma): Gurlu temelli, Timurlu döneminde onarılmış ana câmi.
• Herât Kalesi: şehrin farklı dönemlerinden izler taşıyan kale.

Kronoloji

• 1201 — Gurlu Gıyâseddin Muhammed Ulu Câmi'yi yaptırır
• 1381 — Timur Herât'ı Kertler'den alır
• 1405 — Şâhruh hükümdar olur; Herât devlet merkezi olur
• 1417-1438 — Gevher Şâd musallâ külliyesi
• 1447 — Şâhruh'un ölümü
• 1469-1506 — Hüseyin Baykara dönemi
• 1507 — Şeybânî Han Herât'ı alır; Timurlu dönemi sona erer
• 1885 — musallâ yapılarının büyük kısmı yıktırılır