İsfahan
Tuğrul Bey’in 1051’de aldığı şehir; Melikşah imparatorluk merkezini Rey’den buraya taşıyınca Büyük Selçuklu’nun başkenti oldu. Melikşah ve veziri Nizâmülmülk burada medreseler kurdu ve burada gömüldü. Sencer 1118’de merkezi Merv’e aldı; Selçuklu dönemi Cuma Camii dört eyvanlı avlulu biçimini bu çağda kazandı.
Konum ve Selçuklu fethi
İsfahan, merkezî İran platosunu sulayan Zâyenderûd Irmağı'nın kıyısında, eski Gay (Cey) şehrinin yerinde kurulmuştur. Adının "atlı askerler" anlamına gelen bir köke bağlandığı, şehrin Sâsânî ordusunun toplanma düzlüğünde doğduğu rivayet edilir. İslâm coğrafyacıları ve seyyahlar bölgeyi verimliliği, meyveleri ve canlı ticaretiyle över.
Tuğrul Bey önce Nişabur, Rey, Kazvin ve Zencan gibi merkezleri aldı, sonra güneye yöneldi. 1045-46'daki ilk kuşatmada şehrin Kâkûyî yöneticisi haraç vererek Tuğrul Bey'in egemenliğini kabul etti; sikkelerinde onun adını anmaya başladı. İkinci sefer 1050'de yapıldı, uzun kuşatma sonunda şehir 1051'de barışla teslim oldu. Tuğrul Bey adil davrandı, üç yıl vergi almadı ve imar için büyük bir harcama yaptı. Böylece Selçuklu hâkimiyeti kesinleşti.
Başkentlik dönemi
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre şehrin asıl parlak dönemi, Melikşah'ın imparatorluk merkezini Rey'den buraya taşımasıyla başladı. Melikşah, Hanefî öğrenciler için Medrese-i Celâlî adıyla da anılan büyük bir medrese yaptırdı; ölümünde cenazesi Bağdat'tan getirilip burada defnedildi. Nizâmülmülk aynı yıl sûfîler için bir hankah ve medrese kurdu ve ölümünden sonra orada gömüldü. Nizâmiye medreselerinin ilk büyük örneği 1067'de açılan Bağdat Nizâmiyesi'dir; İsfahan bu ağın önemli halkalarından biri oldu.
Melikşah'ın 1092'de ölümü taht mücadelelerini getirdi. Beş yaşındaki Mahmud annesi Terken Hatun'un çabasıyla Bağdat'ta, Berkyaruk ise Nizâmülmülk'ün adamlarınca ilân edildi; İsfahan bu çekişmenin sahnesi oldu. Bâtınîlerin güç kazandığı bu yıllarda, 1101'de Berkyaruk emriyle çok sayıda Bâtınî öldürüldü. Muhammed Tapar devrinde Bâtınîler şehrin ünlü kütüphanesini ve câmiyi yaktı (1116). Aynı hükümdar babasının başlattığı Sultan Camii'ni tamamlattı, su kanalları açtırdı.
Sencer, Sâve Savaşı'nı kazanıp yeğeni Mahmud'u Irak Selçuklularının başına başşehri İsfahan olmak üzere geçirdi ve imparatorluk merkezini Merv'e taşıdı (1118). Sencer'le birlikte doğu işleri öne çıktı, İsfahan eski önemini yitirdi. Şehir 1194'te Harezmşahlara geçti, 1235-36'da Moğolların eline düştü, İlhanlı devrinde Olcaytu'nun ilgisiyle yeniden imar edildi. Timur 1387'de aldı; 1597'den itibaren I. Abbas'ın Safevî başkenti olarak yeniden yükseldi.
Bugün görülebilen izler
İsfahan Cuma Camii, Selçuklu mimarisinin en önemli tanığıdır. Kaynaklarda şu ayrıntılar öne çıkar.
- Güney kubbesi: Melikşah adına Nizâmülmülk 1080 tarihli kitâbeyle yaptırmıştır; mimarı Ebü'l-Feth'tir. Wikipedia 1086-87 tarihini verdiği için tarih kaynaklarda farklıdır.
- Kuzey kubbesi: Tâcülmülk 1088 tarihli kitâbeyle yaptırmıştır. TDV, yapının Terken Hatun adına yapıldığını da yazar. Hâkî Kümbeti adıyla da bilinir.
- Cami iki kez büyük zarar gördü: birincisi Melikşah'a karşı bir isyan sırasında, ikincisi Temmuz 1121'de. Yangında 500 mushafın yandığı aktarılır. Dört eyvanlı avlu, TDV'ye göre sonradan, 1135'ten sonra oluşturuldu.
- 2012'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.
Şehirde bunun dışında Çihilduhterân Minaresi (1107), Ziyâr ve Sârbân minareleri, Râşid-Billâh Türbesi gibi Selçuklu eserleri de vardır. Meydân-ı Köhne'deki saray ve diğer yapılardan ise iz kalmamıştır.
Kronoloji
- 1045-46 — Tuğrul Bey'in ilk kuşatması
- 1051 — Şehrin barışla teslimi
- 1067 — Bağdat Nizâmiyesi açılır
- 1080 — Cuma Camii güney kubbesi
- 1088 — Tâcülmülk'ün kuzey kubbesi
- 1092 — Melikşah'ın ölümü
- 1116 ve 1121 — Cuma Camii'ndeki yangın ve tahribat
- 1118 — Merkez Merv'e kayar