İstanbul

Dört yüz altmış dokuz yıllık Osmanlı başkenti, üç kıtaya hükmeden bir imparatorluğun kalbi. Fâtih'in fethinden Vahideddin'in çıkışına kadar burada karar verildi, burada yazıldı, burada inşâ edildi. Topkapı'dan Dolmabahçe'ye bir hâfızanın silsilesi.

Kuruluş ve konum

İstanbul, Karadeniz'i Marmara'ya bağlayan Boğaz'ın iki yakasında, Avrupa ile Asya'nın buluştuğu noktada kuruludur. Haliç'in sağladığı korunaklı liman ve deniz ile kara yollarının kavşağındaki konumu, şehri her dönemde ticaretin ve askerî stratejinin merkezi yaptı.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre şehir MÖ 659 civarında Grek kolonistler tarafından Byzantion adıyla kuruldu. Roma İmparatoru I. Constantinus 330'da şehri imparatorluğun doğudaki başkenti yaptı; Konstantinopolis, bin yüz yılı aşkın bir süre Bizans'ın merkezi olarak kaldı. Osmanlı kaynaklarında şehir Kostantiniyye ve Dersaâdet gibi adlarla anılır.

Fetih ve başkentlik dönemi

Yıldırım Bayezid ve II. Murad dönemlerindeki kuşatmalar sonuçsuz kaldı. II. Mehmed'in yaklaşık yedi hafta süren kuşatması, 29 Mayıs 1453 Salı sabahı yapılan genel saldırıyla sonuçlandı; son Bizans imparatoru XI. Konstantinos çarpışmalar sırasında öldü. Fetihten sonra Ayasofya câmiye çevrildi; burada ilk cuma namazının 1 Haziran 1453'te kılındığı kabul edilir.

II. Mehmed şehri yeniden iskân etmek için çeşitli bölgelerden nüfus getirdi ve kapsamlı bir imar faaliyeti başlattı. İstanbul bu dönemden itibaren Osmanlı Devleti'nin başkenti oldu. Topkapı Sarayı'nın yapımına 1465 civarında başlandı; Bâb-ı Hümâyun üzerindeki 1478 (883) tarihi, inşaatın önemli bir aşamasını gösterir. Saray, 1856'ya kadar devletin yönetim merkezi olarak kullanıldı.

XVI. ve XVII. yüzyıllarda şehir, Osmanlı klasik mimarisinin başlıca eserleriyle doldu. Mimar Sinan'ın 1550-1557 arasında yaptığı Süleymaniye Câmii ve külliyesi ile 1609-1616 arasında inşa edilen Sultanahmet Câmii bunların en tanınmışlarıdır. XIX. yüzyılda saray hayatı Boğaz kıyısına taşındı: Sultan Abdülmecid'in emriyle 1842'de başlanan Dolmabahçe Sarayı, 7 Haziran 1856'da açıldı. Garabet ve Nikogos Balyan'ın eseri olan saray, altı padişahın ve son halîfenin ikametgâhı oldu.

Saltanatın 1922'de kaldırılmasıyla İstanbul'un Osmanlı başkentliği sona erdi. 13 Ekim 1923'te Ankara Türkiye'nin başkenti ilân edildi. Halîfe Abdülmecid Efendi'nin 1924'te ayrılmasıyla Dolmabahçe'nin hânedan dönemi de kapandı.

Bugün görülebilen izler ve yapılar

• Ayasofya: I. Iustinianus döneminde 532-537 arasında yapıldı. 1453'te câmiye çevrildi, 1847-1849'da Fossati kardeşler tarafından kapsamlı biçimde onarıldı. 1934-35'te müzeye dönüştürüldü, 2020'de yeniden câmi olarak açıldı.
• Topkapı Sarayı: Sarayburnu'nda, Haliç ile Marmara'ya bakan konumda; 1924'ten beri müzedir.
• Süleymaniye Câmii (1550-1557): Kanûnî Sultan Süleyman adına Mimar Sinan'ın yaptığı câmi ve külliye.
• Sultanahmet Câmii (1609-1616): I. Ahmed adına yapılan câmi.
• Dolmabahçe Sarayı (1842-1856): XIX. yüzyıl Osmanlı sarayının merkezi.
• Kara surları: Theodosius surları, Bizans döneminden kalan şehir savunmasının ana hattı.

Tarihî yarımada; Sultanahmet Arkeolojik Parkı, Süleymaniye ve Zeyrek bölgeleri ile kara surları zonundan oluşan dört alanıyla 1985'te "İstanbul'un Tarihî Alanları" adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Kronoloji

• MÖ 659 civarı — Byzantion'un kuruluşu
• 330 — Roma İmparatorluğu'nun doğu başkenti olur
• 29 Mayıs 1453 — II. Mehmed'in fethi
• 1465-1478 — Topkapı Sarayı'nın inşası
• 1550-1557 — Süleymaniye Câmii
• 1609-1616 — Sultanahmet Câmii
• 1856 — saray Dolmabahçe'ye taşınır
• 1922-1923 — saltanatın kaldırılması; başkent Ankara'ya geçer