Konya

Anadolu'da kurulan ilk Türk başkenti. I. Alâeddin Keykubat'ın devrinde mimârî, edebiyat ve tasavvuf zirveye çıktı. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî buraya geldi, burada yaşadı, burada gömüldü; Mesnevî bu şehrin tozunda yazıldı.

Kuruluş ve konum

Konya, İç Anadolu'nun güneyinde, geniş bir ovanın kenarında yer alır. Antik çağda İkonion adıyla bilinen şehir, Anadolu'yu Toroslar üzerinden Akdeniz'e ve Suriye'ye bağlayan yolların üzerindeydi. Şehrin ortasındaki höyük, bugün Alâeddin Tepesi olarak bilinen alan, yerleşimin çekirdeğini oluşturur.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Selçuklu kuvvetleri ilk kez 1069'da kumandan Afşin idaresinde Konya yakınlarına ulaştı; şehrin asıl fethi 1073 civarında gerçekleşti. Haçlıların 1097'de İznik'i Bizans'a geri kazandırmasının ardından Selçuklu hânedanı Konya'yı başkent seçti, kalenin savunmasını güçlendirdi ve garnizonu artırdı.

Başkentlik dönemi

Konya'nın başkent oluşu kolay olmadı. Birinci Haçlı Seferi sırasında Ağustos 1097'de, Üçüncü Haçlı Seferi'nde ise Mayıs 1190'da Frederick Barbarossa'nın ordusu tarafından kısa süreliğine işgal edildi. Şehir buna rağmen XII. yüzyılda büyüyerek Anadolu Selçuklu Devleti'nin siyasî ve kültürel merkezi oldu.

En parlak dönem I. Alâeddin Keykubad'ın saltanatıdır (1220-1237). Şehrin surları 1221 civarında yeniden inşa edildi. Saray ve câmi, şehrin ortasındaki tepe üzerinde bir araya geldi. Alâeddin Câmii'nin yapımı uzun bir süreye yayıldı: I. Mesud döneminde başlayan ve II. Kılıç Arslan zamanında tamamlanan ilk yapının ahşap minberi 1155 (550) tarihlidir. Câmi 1219'da I. İzzeddin Keykâvus döneminde büyük ölçüde yeniden yapılmaya başlandı ve 1220'de kardeşi Alâeddin Keykubad zamanında tamamlandı. Kitâbelere göre mimarı Dımaşklı Muhammed b. Havlân'dır.

Konya bu dönemde Doğu'dan gelen âlim ve sûfîlerin yerleştiği bir merkez oldu. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, babası Bahâeddin Veled ile birlikte Alâeddin Keykubad döneminde Konya'ya geldi; geliş tarihi kaynaklarda 1221 ile 1228 arasında farklı verilir. Mevlânâ 29 Kasım 1244'te Şems-i Tebrîzî ile karşılaştı ve hayatı bu buluşmayla yön değiştirdi. *Mesnevî*'yi Hüsâmeddin Çelebi'nin teşvikiyle yazdı. 17 Aralık 1273'te Konya'da vefat etti; bu gece Mevleviler arasında "şeb-i arûs" olarak anılır.

1243 Kösedağ Savaşı'ndan sonra Anadolu Selçukluları Moğol hâkimiyetine girdi ve devlet giderek zayıfladı. Selçukluların 1308 civarında sona ermesinden sonra şehir kısa bir Eşrefoğulları döneminin ardından Karamanoğulları'nın eline geçti. Osmanlılar şehri XV. yüzyılda birkaç kez aldı; kesin Osmanlı hâkimiyeti TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 1467-68'de kuruldu.

Bugün görülebilen izler ve yapılar

• Alâeddin Câmii: Alâeddin Tepesi'nde; avlusundaki tamamlanmış türbede II. Kılıç Arslan başta olmak üzere birçok Selçuklu sultanı yatar, batıdaki ikinci türbe yarım kalmıştır.
• Karatay Medresesi (1251): Selçuklu çini sanatının önemli örneklerinden.
• İnce Minareli Medrese (1260'lar): taç kapısıyla tanınır; Batı kaynakları 1264 tarihini verir.
• Mevlânâ Türbesi: Mevlânâ'nın 1273'teki vefatının ardından 1274'te yapıldı; bugün müze olarak ziyaret edilir.

Kronoloji

• 1069 — Selçuklu akıncıları Konya yakınlarında
• 1073 civarı — şehrin fethi
• 1097 — İznik'in kaybı; Konya başkent olur
• 1190 — Barbarossa'nın kısa işgali
• 1220 — Alâeddin Câmii'nin yeniden inşası tamamlanır
• 1220-1237 — I. Alâeddin Keykubad dönemi
• 1243 — Kösedağ; Moğol hâkimiyeti
• 1273 — Mevlânâ'nın vefatı
• 1467-68 — kesin Osmanlı hâkimiyeti