Saray-ı Berke

Batu Han’ın Volga kıyısında kurduğu, Berke Han devrinde gerçek bir kente dönüşen Altın Orda başkenti. Berke’nin İslâm’ı kabulüyle cami, medrese ve kervansaraylarla donandı; XIV. yüzyıl ortasında nüfusunun 75.000 olduğu kaydedilir. Timur 1395 – 1396 kışında şehri yaktı ve yağmaladı.

Kuruluş ve konum

Saray, Altın Orda'nın Volga kıyısındaki başkentidir ve kaynaklarda Saray-ı Batu, Saray-ı Berke ve Saray-ı Cedîd adlarıyla geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre şehri Batu Han, II. Kıpçak seferinden dönerken Volga'nın sol kıyısındaki bir düzlükte kurdu. Adı ilk kez 1254'te Fransisken rahibi Rubrucklu William'ın anlatısında geçer: Rubruck, Saray'ı Batu'nun yeni kurduğu şehir olarak tanımlar. Hanların oturduğu saraya Altuntaş adı verilirdi.

Üç adın aynı şehre mi, birkaç şehre mi ait olduğu tartışmalıdır. Bir görüşe göre Batu ile Berke aynı şehirdir ve Saray-ı Cedîd Özbek Han (1313-1340) döneminde kurulan yeni bir şehirdir. Başka araştırmacılar Saray-ı Berke'yi Saray-ı Cedîd ile özdeşleştirir. TDV ise Saray-ı Batu'nun zamanla Berke adını almış olabileceğini, çünkü şehrin gerçek bir kente dönüşümünün Berke Han (1256-1266) devrine rastladığını belirtir. İngilizce Vikipedi de "Berke Sarayı" adlı ayrı bir şehrin varlığının şüpheli olduğunu, Yeni Saray'ın ise Berke'nin ölümünden altmış yıldan fazla sonra kurulduğunu yazar. Bu nedenle Saray-ı Berke ile Saray-ı Cedîd'in (Yeni Saray) aynı şehir olduğu kesin değildir.

Başkentlik dönemi

Kesin olan nokta şudur: Saray-ı Batu da, Saray-ı Berke de, Saray-ı Cedîd de Altın Orda'nın başkenti oldu. Şehir, Türkistan, İran, Anadolu, Bizans, Rus knezlikleri ve Ceneviz tüccarlarının buluştuğu bir ticaret düğümü hâline geldi ve Volga Bulgarlarının eski başkenti Bulgar'ın yerini aldı. Rus beyleri han tarafından onaylanmak için buraya gelirdi. 1261'de şehir, Rus Kilisesi'nin Saray piskoposluğuna sahne oldu; Rus Ortodoks kilisesi ve piskoposluğu burada vardı.

Berke Han İslâm'ı kabul edip İslâm ülkeleriyle ilişkileri geliştirince cami, medrese, türbe, kervansaray ve hamam gibi yapılar yapılmaya başlandı. Harezm mimarisinin etkisi altındaki şehir bir ilim merkezi hâline geldi. Berke Han 1266'da ölünce Saray-ı Batu'da gömüldü.

İbn Battûta'nın anlatımına göre çarşıları ve sokakları canlıydı, evlerin arasında harabe yoktu. Türk, Moğol, As, Çerkez, Rum ve Rus mahalleleri ayrıydı; on üç cuma camii bulunuyordu. 1922'deki kazılarda seramik ve metal işlemeciliğine ait kalıntılar, ayrıca terzi ve deri işleme atölyeleri bulundu. Kazılar şehrin yaklaşık 10 km²'lik bir alan kapladığını gösterdi. Altın Ordalılar, şehirleri bozkırın ve süvarilerin koruduğuna inandığı için Saray surla çevrilmemişti.

XIV. yüzyılın ortasında nüfusunun 75.000 olduğu ve Avrupa'nın en büyük şehirlerinden biri sayıldığı TDV'de yer alır. Sarây-ı Cedîd'in en erken 1340'larda, Canbeg Han (1342-1357) devrinde yeni başşehir olduğu bazı kaynaklarda geçer. 1360'ta başlayan ve yirmi yıl süren taht mücadeleleri şehrin gelişmesini kesti.

Bugün görülebilen izler

Saray'ın yerinde bugün yerleşik bir şehir yoktur; kalıntılar açık arazide gorodişçe (kale-yerleşim kalıntısı) olarak tanımlanır. TDV, Volga'dan ayrılan Aktübe (Aktepe) kolu kıyısında iki harabe sayar: Tsarev ve Selitrennoye. Selitrennoye'nin Astrahan'dan yaklaşık 125 km uzakta olduğu ve Eski Saray'a (Saray-ı Batu) işaret ettiği, Saray-ı Cedîd'in ise Eski Saray'ın yaklaşık 125 km kuzeyinde bulunduğu belirtilir. İngilizce Vikipedi de Selitrennoe'yi geleneksel olarak Eski Saray diye tanımlar, ancak kazı bulgularının bu özdeşliği desteklemeyebileceğini ekler. Dolayısıyla Saray-ı Berke'yi tek bir mekâna oturtmak güçtür; Volgograd çevresi en iyi ihtimalle yaklaşık bir konumdur.

Çöküş

Timur 1395-1396 kışında Saray'ı yaktı ve yağmaladı. İngilizce Vikipedi şehrin 1402'de kısmen toparlandığını ve 1420'lerde yeniden sikke bastığını yazar. 1502'de Kırım Hanı I. Meñli Giray şehri yaktı; Rus kuvvetleri 1556'da geri kalanı yıktı. TDV ise Saray-ı Batu'nun 1578'e kadar sürdüğünü ve Çar Fyodor'un emriyle tamamen yıkıldığını belirtir. İki kaynağın tarihleri farklı şehir parçalarına işaret ediyor olabilir.

Kronoloji

• 1254 — Rubruck'un Saray'ı anması
• 1256-1266 — Berke Han dönemi; cami, medrese ve türbeler
• 1313-1340 — Özbek Han dönemi
• 1342-1357 — Canbeg Han dönemi; Saray-ı Cedîd başkent
• 1395-1396 — Timur'un yıkımı
• 1502 — Meñli Giray'ın saldırısı