Semerkand

Timur’un başşehir yapıp çeşitli bölgelerden âlim ve sanatkârları topladığı şehir. Bibi Hanım Camii, Şâh-ı Zinde türbeleri ve Registan’daki Uluğ Bey Medresesi Timurlu döneminin eserleridir. Torunu Uluğ Bey’in rasathanesi de burada kuruldu.

Kuruluş ve konum

Semerkant, Zerefşan Vâdisi'nde, İpek Yolu ile Hindistan ve İran yollarının kesiştiği bir noktada yer alır. Grek kaynaklarında Maracanda, Çin kaynaklarında K'ang adıyla geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre XX. yüzyıl kazıları şehrin M.Ö. 535'te Pers hükümdarı Büyük Cyrus tarafından ileri bir karakol olarak kurulduğunu göstermiştir. Büyük İskender M.Ö. 329'da şehri aldı ve yaktıktan sonra savunma amacıyla surla çevirdi.

Sonraki yüzyıllarda şehir Grek-Baktria, Yüe-çi, K'ang-chü, Kuşan ve Eftalit hâkimiyetinde kaldı. Göktürkler 562'de Semerkant'ı aldı ve zengin tüccar sınıfını elçilik heyetlerinde kullandı. Sâmânîler döneminde şehir bir süre başkent ve ilim merkezi oldu. İmam Mâtürîdî, adını doğduğu mahalleden alan kelâmcıdır; Ebü'l-Leys es-Semerkandî de buranın âlimlerindendir. Şehir 1500'de Şeybânî Han'ın eline geçti, 14 Mayıs 1868'de Ruslar tarafından alındı.

Başkentlik dönemi

XIV. yüzyılın son çeyreğine kadar Moğol hanlarının çekişmeleri şehri zayıflatmıştı. Timur Mâverâünnehir'i ele geçirince Semerkant'ı başkent yaptı ve çeşitli bölgelerden âlim ve sanatkârı buraya topladı. TDV bu başlangıcı 1369 (hicrî 771) olarak verir; 1370 yılı da yaygın kullanılan tarihtir. Kaynaklar arasındaki bu bir yıllık fark, ilk adımın atıldığı yıl ile başkentliğin yerleştiği yıl ayrımından kaynaklanıyor olabilir. Bitiş yılı olarak TDV'deki 1500 esas alınır: kaynak, Şeybânî Han'ın 1500'de şehri aldığını yazar.

İspanyol elçi Clavijo 1405'te Semerkant'a geldi; seyahatnâmesinde saraylar, bahçeler ve anıtsal yapıları ayrıntılı anlattı. Bâbür sonradan 1497, 1501 ve 1511'de şehre kısa süreler hâkim oldu ve hâtıratında şehrin ihtişamını tasvir etti.

Timur'un torunu Uluğ Bey, bilim ve eğitim yönünü güçlendirdi. TDV, Uluğ Bey'in yaptırdığı Çihilsütun sarayını ve rasathaneyi bu dönemin en önemli eserleri arasında sayar. Ali Kuşçu, İbn Arabşah ve Uluğ Bey'in kendisi Semerkant'ta yaşamış bilginler arasında anılır.

Bugün görülebilen izler

Günümüze ulaşan tarihî yapıların çoğu Timur ve torunlarının eseridir. Registan'ı Timur'un zaferine bağlamak yaygındır; oysa kaynaklara göre Registan'daki üç medreseden yalnızca biri Timurlu devrine aittir.

• Bibi Hanım Camii: Timur'un cuma camii olarak 1399-1405'te yapıldı; dört eyvanlı, tuğladan ve firuze sırlı kubbelerle örtülüdür.
• Gûr-ı Emîr: Önce torunu Muhammed Sultan Mirza için yapıldı, sonra Timur'un da gömülmesiyle onun adıyla anıldı; çinili dilimli kubbesi şehrin simgelerindendir.
• Şâh-ı Zinde: XIV-XV. yüzyıl türbelerinin sıralandığı yoldur. Girişteki taçkapı Uluğ Bey'in 1434 tarihli eseridir; yolun başında sahâbî Kusem b. Abbas'ın türbesi (1335 tarihli) bulunur.
• Uluğ Bey Medresesi: Registan Meydanı'nın en eski medresesi, 1417-1420. Şirdar (1619-1636) ve Tillâkârî (1646-1660) medreseleri sonraki yüzyılın eseridir. Şirdar'ın taçkapısındaki kaplan-güneş kabartması meşhurdur.
• Uluğ Bey Rasathanesi: TDV ilk inşasını 1409 olarak verir; günümüze meridyen ölçüm bölümü ulaşmıştır. Yapının çok katlı silindirik bir bina olduğu ileri sürülür.
• İşret Hane: 1460-1464 tarihli türbe; kubbeli kısmı 1903 depreminde çökmüştür.

Kronoloji

• M.Ö. 329 — Büyük İskender'in fethi
• 562 — Göktürklerin şehri alması
• 1369-1370 — Timur'un Semerkant'ı başkent yapması
• 1399-1405 — Bibi Hanım Camii
• 1405 — Clavijo'nun ziyareti
• 1409 — Rasathânenin ilk inşası
• 1417-1420 — Uluğ Bey Medresesi
• 1500 — Şeybânî Han'ın şehri alması
• 1868 — Rus işgali