Söğüt

Bir devletin başladığı uç yerleşmesi. Ertuğrul Gazi ile Osman Gazi’nin yurt edindiği, Osman döneminde ilk idarî merkez olan kasaba. Burada Ertuğrul Gazi Türbesi durur; Osman Gazi’nin cenazesi önce buraya, sonra Bursa’ya nakledildi.

Kuruluş ve konum

Söğüt, Sakarya Nehri'nin güneyinde, tepelerle çevrili dar bir vadinin ağzında, denizden yaklaşık 650 metre yükseklikte kuruludur. Bilecik ile Eskişehir arasındaki ana yolun dışında kalır. TDV İslâm Ansiklopedisi adın büyük olasılıkla su kenarlarında yetişen söğüt ağacından geldiğini yazar. XV-XVI. yüzyıl defterlerinde yer adı Bey Söğüdü, Söğüdlü ve Söğütcük gibi biçimlerde geçer. Buranın eski Bitinya'daki Sagouados ile özdeşleştirilmesi ise kanıtlanamamıştır.

Söğüt'ün bir yerleşme olarak ne zaman ortaya çıktığı kesin bilinmez. Kaynaklara göre bu, Osmanlı Beyliği'nin oluştuğu XIII. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşmiş olmalıdır.

Başkentlik dönemi

Ertuğrul Gazi'nin buraya nasıl yerleştiği hakkında iki rivayet vardır. Birine göre Kayı aşireti beyi Ertuğrul, Karacahisar kuşatmasındaki başarısıyla Selçuklu Sultanı Alâeddin'i etkiledi; sultan ona kışlak olarak Söğüt vadisini, yaylak olarak Domaniç dağlarını verdi. Diğerine göre Ertuğrul, Selçuklu sınırına uç beyi olarak yerleşti, yerel Bizans güçleriyle savaştı ve Bilecik'i aldı. Ertuğrul Gazi hakkındaki bilgiler devletin kuruluşundan yüz yıl kadar sonra yazılan kroniklere dayanır; çağdaş Bizans tarihçisi Pachymeres onu anmaz. Eldeki kaynakların ortak sonucu, Söğüt'ün bir uç yerleşmesi olduğu, Ertuğrul'un oğlu Osman Gazi'nin döneminde ise ilk idarî merkez olarak öne çıktığıdır.

Osman Gazi XIV. yüzyıl başında batıya, Bizans topraklarına doğru gazâ hareketini yaydı. Orhan Bey döneminde Bursa'nın fethi (1326) ile Söğüt idarî ve siyasî bakımdan geri planda kaldı. İstanbul'un fethinden sonra Söğüt, İstanbul'dan Anadolu'ya giden "sağ kol" hac yolunun üzerinde bir konaklama durağı oldu.

Söğüt uzun süre küçük bir yerleşim olarak kaldı. 1487'de nahiye merkezi bir köydü; ellici yeri olarak kaydedilen bu köyde yaklaşık 55 kişilik on bir hâne yaşıyordu. 1530'da nüfus yaklaşık 100'e, 1573'te 450-500 dolayına çıktı. Evliya Çelebi XVII. yüzyılın ortasında burayı yedi yüz kiremit örtülü Türk evi bulunan küçük bir kasaba olarak anlatır. 1840'larda altı Müslüman ve bir gayrimüslim mahallesi vardı; toplam nüfusun 5-6 bin olduğu tahmin edilir.

Bugün görülebilen izler

Ertuğrul Gazi Türbesi, Söğüt'ün en bilinen yapısıdır ve büyük olasılıkla Orhan Gazi döneminde yapılmıştır; XVIII-XIX. yüzyıllarda onarıldı. Geleneğe göre avlusunda Osman Gazi'nin kardeşi Saruyatu (Savcı Bey) de yatar. TDV, Osman Gazi'nin cenazesinin önce bu türbeye, sonra Bursa'ya nakledildiğini hâkim görüş olarak aktarır. Osman Gazi'nin türbesi Bursa'dadır; Söğüt'teki ise Ertuğrul Gazi'nin türbesidir. Türbenin önünde tarih boyunca kurulan on altı büyük Türk devleti ile Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucularının büstleri sıralanır. Söğüt'ün güneybatısındaki tepede Ertuğrul Gazi adlı bir mescit, merkezde Orhan Gazi vakfıyla ilişkilendirilen Çelebi Mehmed Camii vardır.

Osmanlı kuruluşundan sonra Söğüt uzun süre görünmez kaldı. II. Abdülhamid, Osmanlı Devleti'nin kuruluş noktası olarak burayı yeniden öne çıkardı: 1889'da Hamidiye Camii, 1901'de idâdî yaptırıldı. Ertuğrul'a nisbet edilen yörük grupları eskiden türbeyi ziyaret ederdi; bu gelenek II. Abdülhamid devrinde canlandırıldı. Bugün Karakeçili aşireti her eylül ayının ikinci haftasında Söğüt'te yöresel kıyafetleriyle tören yapar. Millî Mücadele'de Söğüt iki kez Yunan işgaline uğradı: ilki 26 Mart-1 Nisan 1921'de İkinci İnönü sırasında, ikincisi temmuz 1921'den 4 Eylül 1922'ye kadar sürdü.

1980'lerden sonra nüfus arttı; 2007'de 15.761'e ulaştı. Seramik ve mermercilik başlıca sanayi kollarıdır.

Kronoloji

• 1230 — Yassıçemen Savaşı; kronikler Ertuğrul'un yardımını buraya bağlar
• 1281-1282 — Ertuğrul Gazi'nin vefatı (TDV 1288-89 tarihini de anar)
• 1326 — Bursa'nın fethi
• 1487 — On bir haneli köy
• 1889 — Hamidiye Camii
• 1921-1922 — İşgal yılları