Tebriz

İlhanlıların Gâzân Han devrinde en parlak günlerini yaşadığı, sonra Akkoyunlu Uzun Hasan’ın ve Şah İsmâil’in payitahtı olan şehir. 1514 Çaldıran’dan sonra Yavuz Sultan Selim şehre girdi; Osmanlılar Tebriz’i sonraki yıllarda da defalarca aldı. Safevî başkenti XVI. yüzyılın ikinci yarısında buradan taşındı.

Kuruluş ve konum

Tebriz, İran'ın kuzeybatısında, Sehend Dağı'nın kuzey eteğinde, deniz seviyesinden yaklaşık 1350 metre yükseklikte kuruludur. Şehrin içinden Acıçay'ın kollarından Mihrânrûd geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi kuruluş zamanını bilinmez olarak kaydeder: yakındaki Yanıktepe'de M.Ö. 6000'e uzanan Neolitik kalıntılar bulunmuştur; IV. yüzyıl Bizanslı Faustus'un kayıtları ise yeri Sâsânî Şahı II. Şâpûr'un ordugâhı olarak gösterir. İslâm hâkimiyetine 642'de girdi.

Tebriz, Revvâdî emirliğinin başkenti iken (984-1054) Tuğrul Bey'e itaat bildirdi, böylece Selçuklu hâkimiyetine girdi. Irak Selçukluları ve İldenizliler döneminde Azerbaycan'ın merkezi olarak öne çıktı. Celâleddin Harezmşah şehri 1225'te alıp merkez edindi; Moğol işgali 1231'de başladı.

Başkentlik dönemi

Hülâgû'nun 1256'daki gelişiyle şehir idarî-siyasî merkez oldu. Abaka Han İlhanlı başşehrini Tebriz'e taşıdı; şehir Gâzân Han devrinde (1295-1304) en parlak günlerini yaşadı. Gâzân Han 1303'te, yapımı yedi yıl süren Şenb-i Gâzân Külliyesi'ni kurdu. Külliyede türbe, cami, Hanefî ve Şâfiî medreseleri, hastane, rasathane, kütüphane, tekke, misafirhane ve hamam vardı. Hanın kendisi burada gömülüdür. Külliyeyi I. Abbas 1611'de yıktırdı; 1641 depreminde de zarar gördü ve günümüze bir şey kalmadı. Reşîdüddin'in Vâliyân'da yaptırdığı yapılar Rab'ı-reşîdî mahallesini oluşturdu. Marco Polo, şehri Doğu-Batı arasındaki en büyük pazar olarak anar. Geyhatu Han burada 1294'te ilk kâğıt parayı bastırdı; Cenevizliler 1304'te şehbenderlik açtı.

İlhanlılardan sonra Tebriz sırayla Çobanlı, Altın Orda, Muzafferî ve Celâyirli yönetimine girdi. Timur şehri 1386'da savaşsız aldı. Karakoyunlu Yûsuf 1410'da, Cihan Şah 1436'dan itibaren Tebriz'e hâkimdi. Uzun Hasan şehri 1469'da Akkoyunlu başşehri yaptı. Şah İsmâil TDV'ye göre 1502'de Safevî başşehri ilan etti.

Yavuz Sultan Selim Çaldıran'dan sonra 6 Eylül 1514'te Tebriz'e girdi, bir hafta kaldı ve bazı sanatkâr ve âlimleri ailesiyle İstanbul'a götürdü. Osmanlılar şehri daha sonra 1534, 1548, 1585-1603 ve başka tarihlerde elde tuttu. Şehrin başkentlikten çekilişi için kaynaklarda iki ayrı tarih vardır. TDV, Şah I. Abbas'ın başşehri 1596'da Tebriz'den İsfahan'a taşıdığını yazar. Vikipedi, Safevî başkentinin 1555'te savunma gerekçesiyle Kazvin'e kaydığını belirtir.

Bugün görülebilen izler

TDV, şehrin eski eserleri arasında şunları sayar:

• Zübeyde Hatun adına yaptırılan VIII. yüzyıl camii
• Reşîdüddin'in Rab'ı-reşîdî mahallesi (1309)
• Ali Şah Camii (1312-1322)
• Gök Mescid: Karakoyunlu Cihan Şah tarafından 1465-66'da yaptırıldı (Akkoyunlu eseri değildir)
• Uzun Hasan'ın Nâsıriyye Külliyesi ve Kayseriye Çarşısı (1484)
• Akkoyunlu Yâkub Bey'in Heşt Bihişt Sarayı (1483)

Şehir sık sık depremle yıkıldı; TDV 858, 1042, 1067, 1273, 1721, 1727 ve 1780 yıllarının yıkıcı olduğunu belirtir. Bu yüzden birçok başkentlik dönemi yapısı kaybolmuştur. Vikipedi'ye göre UNESCO Dünya Mirası olan tarihî çarşı kompleksi başkentlik devrinin bugüne ulaşan en canlı izidir.

Hat ve minyatür ekollerinin Tebriz'de yan yana geliştiği iddiası, okunan kaynaklarda doğrulanmamıştır.

Kronoloji

• 642 — Şehrin İslâm hâkimiyetine girmesi
• 1054 — Tuğrul Bey'e itaat
• 1231 — Moğol işgali
• 1295-1304 — Gâzân Han devri; Şenb-i Gâzân Külliyesi (1303)
• 1386 — Timur'un şehri alması
• 1465-1466 — Gök Mescid
• 1469 — Uzun Hasan'ın Tebriz'i başşehir yapması
• 1502 — Şah İsmâil'in başşehir ilanı
• 1514 — Yavuz Sultan Selim'in şehre girişi
• 1596 — Safevî başkentinin İsfahan'a taşınması