Ürgenç

Harezmşahların başkenti, İpek Yolu’nun kuzey kavşağı. Moğol kuşatmasına karşı halk şehri birkaç ay savundu; 1221’de şehir yıkıldı. Moğollar Ceyhun bentlerini açıp her yanı sular altında bıraktı.

Kuruluş ve konum

Gürgenç (Arapçada Cürcâniye), Harezm'in Ceyhun (Amu Derya) kıyısındaki büyük şehriydi. Bugünkü Köhne Ürgenç, Türkmenistan'ın kuzeyinde yer alır. TDV İslâm Ansiklopedisi, M.Ö. II. yüzyılda Türkistan'ı gezen Çinli seyyah Çian-Kien'in andığı bir yerin büyük olasılıkla Gürgenç olduğunu söyler. İngilizce Vikipedi ise Kırkmolla Tepesi'ndeki buluntulara dayanarak yerleşimin M.Ö. V-IV. yüzyıllarda güçlü bir yapıya sahip olduğunu yazar.

Araplar şehri Emevîler döneminde (712) aldı ve bölgeyi ikiye ayırdı: Kâs yerli Afrigoğullarında kaldı, Gürgenç Arapların hükümet merkezi oldu. Gürgenç, Mâverâünnehir, Horasan ve Fergana gibi, "Türkistan'ın kapısı" sayılan şehirlerden biriydi. Sâmânîler devrinde Kâs kadar önemli değildi. Me'mûnî hânedanının kurucusu Emîr Me'mûn b. Muhammed 995'te Afrigoğullarına son verip bütün Harezm'e hâkim olunca Gürgenç, Kâs'tan sonra ikinci büyük şehir hâline geldi.

Başkentlik dönemi

Me'mûnîler zamanında Gürgenç Harezm'in ilim ve ticaret merkezi oldu. İbn Sînâ, Bîrûnî, Ebû Sehl el-Mesîhî ve es-Seâlibî gibi âlimler Me'mûnî himayesinde burada bulundu. Gazneli Mahmud 1017'de Me'mûnîlerin hâkimiyetini bitirdi. Selçuklular Tuğrul ve Çağrı beylerle Harezm'e yürüdü, şehri 1043'te Selçuklu topraklarına kattı.

XI. yüzyılın sonlarında Büyük Selçuklu devlet adamı Kutbüddin Muhammed b. Anuş Tegin Harezm valisi olarak "hârizmşah" unvanını aldı; Gürgenç bu yeni Harezmşahların yönetimine girdi. Bu devrin başı için 1097 yılı esas alınır. Oğlu Atsız (1128'den itibaren) Sencer'le uzun bir çekişmeye girdi: Sencer 1143'te Gürgenç'i mancınıkla dövdü, ancak Atsız affedildi. Atsız 1156'da ölünce oğlu İlarslan geçti. İlarslan'ın ölümünün (1173) ardından Alâeddin Tekiş Karahıtaylarla anlaşıp Gürgenç'e yürüdü. Tekiş, 1200'de öldü ve kendi yaptırdığı büyük medresedeki türbeye gömüldü. Oğlu Muhammed zamanında Gurlu Şehâbeddin şehri kuşattı ama başarılı olamadı (1204).

Cengiz Han'ın Harezm'e yönelmesi Otrar olayından sonra oldu. Harezmşah Muhammed ülkeyi terk edip 1220'de bir adada öldü. Halk Gürgenç'i birkaç ay savundu. Sonunda şehre giren Moğollar halkı öldürdü, şehri yaktı ve Ceyhun bentlerini açarak her yanı sular altında bıraktı. TDV bu yıkımı hicrî 618 (1221) olarak verir; yalnızca Tekiş'in türbesiyle eski saray ayakta kaldı. İbnü'l-Esîr, buradaki halkın suda boğularak ya da enkaz altında öldüğünü yazar.

Bu yıkımdan önceki canlılığı Yâkūt el-Hamevî, 1219'da gördüğü şehir için "daha güzel, zengin ve büyük bir şehir görmedim" diyerek anlatır.

Bugün görülebilen izler

Moğollar adı Ürgenç'e çevirdi; yeni şehir 1231'de Ceyhun'un Hazar'a dökülen başka bir kolunun sağ kıyısında kuruldu. Şehir canlandı: İbn Battûta ve diğer seyyahlar onu büyük bir ticaret merkezi saydı. Timur 1388'de yeniden yıktı, halkı Semerkant'a sürdü ve arazide arpa ektirmek istedi; TDV, sonradan Şâhruh Mirza'nın şehri imar ettirdiğini, Timur'un torunlarının onu başşehir seçtiğini söyler. Hîve hanları Arap Muhammed Han'a kadar Ürgenç'i başşehir yaptı; 1645'ten sonra ise Hîve'nin kuzeydoğusunda Yeni Ürgenç kuruldu.

Köhne Ürgenç 2005'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Bugün görülebilen anıtlar, İngilizce Vikipedi'ye göre XI. ve XVI. yüzyıl arasına tarihlenir. Bunlar arasında şunlar anılır:

• II. Me'mûn'un yaptırdığı minare (TDV)
• Kutluğ Timur Minaresi: yaklaşık 60 metre
• Türabek Hanım Türbesi
• Tekiş Türbesi
• Necmeddin-i Kübrâ Türbesi

Vikipedi, Kutluğ Timur Minaresi gibi yapıların tam tarihlerinin tartışmalı olduğunu da belirtir.

Kronoloji

• 712 — Arap fethi
• 995 — Me'mûnîlerin Harezm'e hâkim olması
• 1043 — Selçuklu hâkimiyeti
• 1128 — Atsız'ın hârizmşah tayini
• 1220-1221 — Moğol istilâsı ve şehrin yıkımı
• 1231 — Yeni Ürgenç'in kuruluşu
• 1388 — Timur'un yıkımı
• 2005 — UNESCO Dünya Mirası Listesi