— Sözlük

Yazılım ve yapay zekâ sözlüğü.

İşimizde sık geçen 31 kavramın kısa ve sade tanımları. Teknik bir toplantıya girmeden önce ya da bir teklifi okurken göz atmak için.

Yapay zekâ

Büyük dil modeli LLM — Large Language Model

Çok büyük miktarda metinle eğitilmiş, metni anlayıp yeni metin üretebilen yapay zekâ modeli. ChatGPT, Claude ve Gemini bu modellerin üzerine kuruludur.

Çok ajanlı sistem Multi-agent system

Her biri tek bir işe odaklanan birden fazla yapay zekâ ajanının birlikte çalıştığı yapı. Ajanların görüşleri bir orkestratörde birleşir; böylece karar daha denetlenebilir ve gerekçeli olur.

Halüsinasyon Hallucination

Dil modelinin kendinden emin bir dille gerçek olmayan bilgi üretmesi. Kaynaklara dayalı cevap (RAG), doğrulama adımları ve insan onayı bu riski azaltır.

İnce ayar Fine-tuning

Hazır bir modeli belirli bir iş ya da üslup için ek verilerle yeniden eğitmek. Çoğu iş ihtiyacında iyi bir istem ve RAG yeterlidir; ince ayar daha özel durumlarda tercih edilir.

İnsan onayı Human-in-the-loop

Yapay zekâ sisteminin kritik adımlarda kararı bir insana sunması ve onay almadan ilerlememesi. Yüksek maliyetli ya da geri alınamaz işlemlerde güvenliğin temelidir.

İstem Prompt

Bir dil modeline verilen talimat ve bağlam. Modelin ne yapacağını, hangi sınırlar içinde kalacağını ve cevabın biçimini belirler; iyi yazılmış bir istem, sonucun kalitesini doğrudan etkiler.

MCP Model Context Protocol

Yapay zekâ modellerinin dış araçlara ve veri kaynaklarına standart bir yolla bağlanmasını sağlayan açık protokol. Bir MCP sunucusu, şirketin iç sistemlerini modellere güvenli ve sınırlı biçimde açar.

Orkestratör Orchestrator

Çok ajanlı bir sistemde ajanları sıraya koyan, çıktılarını toplayan ve birbirleriyle çeliştiklerinde hangisine ne kadar güvenileceğine karar veren katman.

RAG Retrieval-Augmented Generation

Dil modelinin cevap vermeden önce ilgili belgeleri bir bilgi kaynağından bulup okumasını sağlayan yöntem. Şirket içi dokümanlarla çalışan asistanların temelidir; modelin uydurma riskini azaltır.

Token

Dil modellerinin metni işlerken kullandığı küçük birim; kabaca bir kelime ya da kelime parçası. Modellerin maliyeti ve işleyebileceği metin uzunluğu token sayısıyla ölçülür.

Vektör veritabanı Vector database

Metinleri anlamlarına göre sayısal temsiller (embedding) olarak saklayan veritabanı. "Bu soruya en yakın paragraf hangisi?" sorusunu hızlıca cevaplar; RAG sistemlerinde kullanılır.

Yapay zekâ ajanı AI agent

Belirli bir görevi olan, kendisine verilen araçları ve verileri kullanarak adım adım ilerleyen yazılım parçası. Bir soruya cevap vermekle kalmaz; bilgi toplar, karar üretir ve gerekirse bir işlemi başlatır.

Botlar ve otonom ticaret

Durdurma anahtarı Kill switch

Otonom bir sistemi tek bir hamleyle devreden çıkaran mekanizma. İyi tasarlanmış sistemlerde elle durdurma her zaman otomatik kararlardan önce gelir.

Geriye dönük test Backtest

Bir ticaret stratejisinin geçmiş piyasa verisi üzerinde nasıl sonuç vereceğini ölçen test. Faydalıdır ama geçmişe aşırı uyum (overfitting) tehlikesi nedeniyle tek başına yeterli değildir.

Piyasa rejimi Market regime

Piyasanın o anki karakteri: güçlü bir trend, dar bir sıkışma ya da ani oynaklık. Bir rejimde işe yarayan strateji ötekinde zarar ettirebilir; bu yüzden rejimi tanımak ayrı bir uzmanlıktır.

Risk bütçesi Risk budget

Bir sistemin belirli bir sürede göze alabileceği en yüksek kayıp ya da harcama sınırı. Sınır aşıldığında sistem kendini kısıtlar ya da durur.

Sohbet botu Chatbot

Müşterilerle WhatsApp, web ya da başka bir kanal üzerinden yazışan, tanımlı konularda cevap veren ve gerektiğinde konuşmayı bir insana devreden yazılım.

Ticaret botu Trading bot

Önceden tanımlanmış kurallara göre piyasada alım-satım kararı veren ve bu kararları otomatik uygulayan yazılım. Bir stratejiyi disiplinle uygular; piyasa riskini ortadan kaldırmaz.

Yazılım, web ve mobil

API Application Programming Interface

İki yazılımın birbiriyle konuşmasını sağlayan tanımlı arayüz. Örneğin bir sipariş sistemi, API sayesinde muhasebe yazılımına kendiliğinden fatura bilgisi gönderebilir.

MVP Minimum Viable Product

Bir ürünün, temel fikrini gerçek kullanıcılarla sınamaya yetecek en küçük çalışan sürümü. Amaç, büyük yatırım yapmadan önce neyin işe yaradığını öğrenmektir.

SaaS Software as a Service

Kurulum gerektirmeden internet üzerinden, genellikle abonelikle kullanılan yazılım. Kullanıcı yazılımı satın almaz; erişim hakkı için düzenli ödeme yapar.

Şablon mesaj WhatsApp message template

WhatsApp'ta müşteri hizmeti penceresi dışında gönderilebilen, Meta'nın önceden onayladığı mesaj kalıbı. Sipariş bildirimi, randevu hatırlatma ya da kampanya gibi amaçlarla sınıflandırılır.

Tek kod tabanı Cross-platform

iOS ve Android uygulamalarının aynı koddan üretilmesi. Geliştirme ve bakım maliyetini düşürür, iki platformda tutarlı bir deneyim sağlar.

Webhook

Bir sistemde olay gerçekleştiğinde (yeni mesaj, yeni sipariş) başka bir sisteme anında haber gönderen bağlantı. Sürekli "yeni bir şey var mı?" diye sormak yerine olay olunca bildirim gelir.

WhatsApp Business API

Meta'nın işletmelere WhatsApp'a yazılım üzerinden bağlanma imkânı veren arayüzü. Birden fazla temsilcinin tek numaradan çalışmasını, mesajların CRM gibi sistemlere aktarılmasını ve otomasyonu mümkün kılar.

Yerel-öncelikli Local-first

Verinin önce kullanıcının cihazında tutulduğu uygulama yaklaşımı. Uygulama internet olmadan da çalışır; veri isteğe bağlı olarak sonradan eşitlenir.

Core Web Vitals

Google'ın sayfa deneyimini ölçtüğü üç temel metrik: ana içeriğin yüklenme süresi (LCP), etkileşime tepki süresi (INP) ve yerleşim kayması (CLS).

GEO Generative Engine Optimization

Bir sitenin ChatGPT, Gemini ve Perplexity gibi yapay zekâ arama araçlarının cevaplarında kaynak olarak anılması için yapılan çalışma. Net tanımlar, güvenilir bilgi ve doğru teknik işaretleme gerektirir.

llms.txt

Bir sitenin kökünde duran, yapay zekâ modellerine sitenin içeriğini kısa ve düzenli biçimde özetleyen metin dosyası. Robots.txt'nin yapay zekâ için yazılmış rehberi gibi düşünülebilir.

Teknik SEO Technical SEO

Bir sitenin arama motorlarınca doğru taranması, anlaşılması ve dizine eklenmesi için yapılan altyapı çalışması: site haritası, yönlendirmeler, temiz adresler, hız ve yapısal veri.

Yapısal veri Structured data · Schema.org

Sayfadaki bilginin (kurum, kişi, hizmet, sık sorulan soru) arama motorlarının anlayacağı standart bir dille işaretlenmesi. Arama sonuçlarında daha zengin görünüm sağlar.

Burada olmayan bir kavram mı arıyorsunuz ya da bir konuyu projeniz özelinde konuşmak mı istiyorsunuz? Bize yazın.

Bir görüşme aç