Hohanyeh

İç savaş sonrası güneye yerleşen Hun kolunun lideri; devleti ikiye böler.

Hayatı ve tahta çıkışı

Hohanyeh (Çin kaynaklarında 呼韓邪, Huhanye; eski Türkçe yayınlarda Ho-han-ye), asıl adı kaynaklarda Jihoushan olarak geçen bir Hun prensidir. Babası Şanyu Xulüquanqu'dur; batıya çekilecek olan Çiçi ile kardeştir. Kardeşlerin yaşı kaynaklarda farklı verilir; Türk Dünyası Ansiklopedisi Hohanyeh'i ağabey, Çin yıllıklarına dayanan İngilizce çalışmalar ise küçük kardeş olarak gösterir. Sert yönetimiyle anılan Şanyu Woyanqudi'nin MÖ 58'de ölümünden sonra Hun birliği dağıldı. Farklı boy ve soy önderleri kendilerini şanyu ilan etti; Türkçe kaynaklarda bu dönem, tahtın beş ayrı hak iddiacısı arasında bölündüğü bir iç savaş olarak anlatılır.

Türk Dünyası Ansiklopedisi'ne göre bu çözülmenin arka planında Wusun, Ting-ling ve Wu-huanların saldırıları ve bağlı boyların birer birer ayrılması vardı. Hohanyeh MÖ 58 civarında şanyu oldu ve diğer hak iddiacılarını yendi. Ancak MÖ 56 civarında kardeşi Çiçi de kendini şanyu ilan etti ve iki kardeş arasındaki mücadele Hun tarihinin yönünü belirledi. Çiçi'ye yenilen Hohanyeh güneye, Çin sınırına çekilmek zorunda kaldı.

Han Çin'iyle uzlaşma

Hohanyeh'in en çok tartışılan kararı, Han hânedanının üstünlüğünü tanımasıdır. MÖ 50'lerin başında Han'a tâbi olmayı kabul etti ve MÖ 51'de Han başkenti Chang'an'a giderek İmparator Xuan tarafından kabul edildi. Türk Dünyası Ansiklopedisi, ilk bölünmeyi MÖ 56'ya tarihler ve Hohanyeh'in Çiçi'nin saldırılarından korunmak için güneye inerek Çin hâkimiyetini kabul ettiğini belirtir. Han sarayı da ona destek verdi ve boyunun Yinshan dağları bölgesine yerleşmesine izin verdi.

Bu siyaset, kısa vadede Hohanyeh'in gücünü korudu. Han desteğini kaybeden Çiçi batıya çekildi ve MÖ 36'da Talas'ta bir Han seferiyle öldürüldü. Böylece Hohanyeh Hunlar arasında rakipsiz kaldı.

Wang Zhaojun ve son yılları

MÖ 33'te Hohanyeh, Han sarayından bir eş istedi. Çin geleneğinde anlatıldığına göre saray, sarayın en sade kızlarından birini gönderdiğini düşünmüş; seçilen Wang Zhaojun ise sonradan Çin edebiyatında güzelliğiyle anılan bir figüre dönüşmüştür. Wang Zhaojun Hohanyeh'ten çocuk sahibi oldu ve Hun sarayında etkili bir konum edindi.

Hohanyeh'in ölüm tarihi Çin kaynaklarına dayanan çalışmalarda MÖ 31 olarak verilir; bazı Türkçe kaynaklar saltanatının sonunu MÖ 35 olarak gösterir. Yerine oğlu geçti. Onun ölümünden sonra tahta çıkan oğulları döneminde Hunlar yaklaşık elli yıl Çin'e saldırmadı; MÖ 8'den itibaren yeniden güçlenmeye başladılar.

Mirası

Hohanyeh dönemi, Hun-Çin ilişkilerinin biçim değiştirdiği bir eşiktir. Mete'nin kurduğu ve Çin'in Hunlara armağan gönderdiği düzen, onunla birlikte Hunların Han'a bağlılık bildirdiği bir düzene dönüştü. Türk tarih yazımında bu tercih çoğunlukla bağımsızlığın kaybı olarak değerlendirilir; diğer yandan dağılma noktasına gelen Hun birliğinin yeniden toparlanmasını sağladığı da belirtilir. Kardeşi Çiçi ile ayrışması, Hunların doğu ve batı kesimleri arasındaki bölünmenin başlangıcı sayılır. Olaylara dair bütün bilgiler Çin yıllıklarına dayanır.

Kronoloji

• MÖ 58 — Woyanqudi'nin ölümü; Hohanyeh'in şanyu olması
• MÖ 56 civarı — Çiçi'nin ayrı şanyu ilan edilmesi
• MÖ 51 — Chang'an ziyareti ve Han'a bağlılık
• MÖ 36 — Çiçi'nin Talas'ta öldürülmesi
• MÖ 33 — Wang Zhaojun ile evlilik
• MÖ 31 — Ölümü