II. Süleyman
Padişah
Köprülü Fâzıl Mustafa Paşa'yı sadrazam yaparak devleti toparladı.
Hayatı ve tahta çıkışı
II. Süleyman, Sultan İbrahim ile Sâliha Dilâşûb Sultan'ın oğludur ve 15 Nisan 1642'de İstanbul'da doğdu. Ağabeyi IV. Mehmed'in tahta çıktığı ilk yıllarda, Kösem Sultan ile Turhan Sultan arasındaki nüfuz mücadelesinde adı taht için anılınca kardeşleriyle birlikte sarayın Şimşirlik bölümüne kapatıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi bu süreyi yaklaşık kırk yıl olarak verir. Zaman zaman IV. Mehmed'in av ve sefer yolculuklarına götürüldü, Edirne Sarayı'na da nakledildi.
1683 Viyana Kuşatması'nın başarısızlığı ve ardından gelen toprak kayıpları orduda ve devlet ricâlinde hoşnutsuzluk doğurdu. IV. Mehmed'in yerine kardeşinin geçirilmesine karar verilince, kaynaklara göre Süleyman öldürüleceğini sanarak yerinden ayrılmak istemedi. Kardeşi Ahmed'in yardımıyla güçlükle ikna edilebildi. 8 Kasım 1687'de saltanat tahtına oturtuldu ve biat edildi.
İlk yıllar: kargaşa
Saltanatın başı cülûs bahşişi ve gecikmiş ulûfe sorunuyla geçti. Askerin talepleri karşısında Enderun hazinesindeki gümüş ve altın eşya darphaneye gönderilip paraya çevrildi, varlıklılardan imdâdiyye vergisi toplandı. 22 Ocak 1688'de sefer hazırlığı sırasında yeniçeri ağası zorbalarca öldürüldü; sadrazam Siyavuş Paşa görevden aldırılıp evi basılarak öldürüldü. Esnafın ve halkın katıldığı Sancak Vak'ası (1 Mart 1688) ile durum değişti: sancak-ı şerif Bâbüsselâm'a asıldı, halk zorbalara karşı toplandı. Zorbabaşılar taşra görevlerine gönderildi ve dört ay süren karışıklık sona erdi. Kısa bir süre sonra sadrazamlığa Bekrî Mustafa Paşa getirildi. Yeğen Osman Paşa gibi eşkıya kökenli komutanlar halka baskı yaptı; sonunda yakalanıp idam edildi; sarıca ve sekban bölükleri de kaldırıldı.
Dış cephede durum ağırdı. Avusturya, Macaristan'daki birçok kaleyi almıştı; Venedik Mora ve çevresinde ilerliyordu. 1688 sonbaharında Belgrad Avusturya kuvvetlerinin eline geçti. Padişah Hafsa'da bu haberi duyunca ağlayarak "Emir Allah'ındır" dedi. Mali sıkıntıdan bakırdan mangır para basıldı, meyhanelerin açılmasına ve tütüne gümrük konmasına izin verildi. Bunlar halkı daha da zorladı. Selim Giray Han 30 Mayıs 1689'da Orkapı'da Rusları bozguna uğrattı ve padişah onu ayakta karşıladı. Buna karşılık Batoçine yenilgisi ve 25 Eylül 1689'da Niş'in düşmesi çok ağır oldu.
Köprülü Fâzıl Mustafa Paşa
Yenilgilerden sonra Edirne'de toplanan danışma, şeyhülislâm Debbağzâde Mehmed Efendi'nin önerisiyle Köprülüzâde Fâzıl Mustafa Paşa'yı sadrazam yaptı. Mustafa Paşa 8 Kasım 1689'da göreve başladı. Haksız alınmış vergileri iade etti, olağanüstü vergileri ve hamr eminliğini kaldırdı, adâletnâmeler yayımladı. 13 Temmuz 1690'da cepheye hareket etti. Pirot, Pasarofça, Güvercinlik alındı; Vidin, Niş ve sekiz gün gibi kısa sürede Belgrad 8 Ekim 1690'da geri alındı. Böğürdelen de ele geçti. Padişah 26 Kasım 1690'da İstanbul'a döndü. Sadrazamın Aralık sonunda dönüşünde Davud Paşa ordugâhında ona çok iltifat etti, kürkünü ve mücevherli hançerini verdi. Mart 1691'de Venedik'in elindeki Avlonya ve Kanina da geri alındı. Bu başarılarda padişahın rolü sınırlı, sadrazamın payı büyüktü.
Ölümü
Yıllardır istiskâ (vücutta su toplanması) hastalığından muzdarip olan padişah, sadrazamın ikinci Macaristan seferine çıkışı sırasında iyice ağırlaştı. Hastalığı sürerken tahtırevanla Edirne'ye götürüldü. Sadrazamdan, ölümü hâlinde kardeşi Ahmed'in tahta çıkarılmasını istedi. 22 Haziran 1691'de öldü; saltanatı üç yıl sekiz ay iki gün sürmüştü. Kanûnî Sultan Süleyman'ın türbesinde, onun sağ yanına gömüldü. Yerine II. Ahmed geçti. Altı kadını vardı, ancak çocuğu olmadı.
TDV onu uzun hapis yıllarının etkisiyle eğitimi sınırlı kalmış, kırılgan, çoğu zaman saray çevrelerinin etkisinde kalan, iyi niyetli, dindar ve dervişmeşrep biri olarak tanıtır. Şehzadeliğinde Tokatlı Ahmed Efendi'den sülüs ve nesih hat dersleri aldı. Döneminde Sancakburnu Kalesi onarıldı; Haziran 1690'daki Eyüp yangınında hasar gören Eyüp Sultan Camii çabucak yeniden onarıldı. Kudüs'teki Kıyâme Kilisesi'nin anahtarı da Fransa'nın ricasıyla Katoliklere verildi.
Kronoloji
- 1642 — İstanbul'da doğum
- 8 Kasım 1687 — Tahta çıkış
- 1 Mart 1688 — Sancak Vak'ası
- 1688 — Belgrad'ın kaybı
- 25 Eylül 1689 — Niş'in düşmesi
- 8 Kasım 1689 — Fâzıl Mustafa Paşa'nın göreve gelmesi
- 8 Ekim 1690 — Belgrad'ın geri alınması
- 22 Haziran 1691 — Ölümü