III. Ahmed

Lâle Devri'nin padişahı; ilk Türkçe matbaa (1727) bu dönemde kuruldu.

Hayatı ve tahta çıkışı

III. Ahmed, IV. Mehmed ile Râbia Emetullah Gülnûş Sultan'ın oğlu, II. Mustafa'nın kardeşidir. 31 Aralık 1673'te doğdu. Tahta çıkış öncesindeki yılların büyük bölümünü kafes hayatında geçirdi: on dört yaşındayken II. Süleyman'ın tahta çıkarılması üzerine babası ve ağabeyiyle Topkapı Sarayı'ndaki Şimşirlik Dairesi'ne kapatıldı, sonra Edirne'ye nakledildi.

1703 Edirne Vak'ası sırasında II. Mustafa'yı indirmek için yürüyen cebeciler, 17 Ağustos 1703'te onun tahta çıkarılmasına karar verdi. Çorlu'da ertesi gün adına hutbe okundu; 22-23 Ağustos'ta Edirne Sarayı'nda biat töreni düzenlendi. Eski şeyhülislâm Feyzullah Efendi öldürüldü. 16 Eylül'de İstanbul'a gelen padişah, Eyüp'te kılıç kuşandı. İstanbul'daki ilk sorunu, cebecileri örnek alan yeniçeri ve bostancı ayaklanma girişimi oldu; bu kısa sürede bastırıldı.

Savaşlar ve antlaşmalar

Padişah önce Avrupa'daki veraset savaşlarında tarafsız kalmaya çalıştı. Poltava'da Çar Petro'ya yenilen İsveç Kralı XII. Karl'ın Osmanlı topraklarına sığınması, Rusya ile gerginliği artırdı. Çar'ın 1700 İstanbul Antlaşması'na uymaması ve Kırım Hanı Devlet Giray'ın tahrikleri üzerine savaş ilân edildi. Ordu 9 Nisan 1711'de yola çıktı. Baltacı Mehmed Paşa komutasında Prut kıyısında Falcı mevkiinde Rus ordusuna karşı büyük bir başarı kazanıldı. 23 Temmuz 1711 tarihli Prut Antlaşması'nın Ruslarca uygulanmaması ise sadrazamın görevden alınmasına yol açtı. Padişah yeni bir sefer için Edirne'ye gitti, fakat İngiliz ve Hollanda elçilerinin arabuluculuğuyla vazgeçildi. 24 Haziran 1713'te Edirne'de yeni bir antlaşma imzalandı.

Osmanlılar sonra 1699 Karlofça'da Venedik'e bırakılan Mora'yı geri almak istedi. 8 Aralık 1714'te Damad Ali Paşa Mora seferine memur edildi. Yarımada geri alındı, Girit'te kalan bazı kaleler (Sperlanka, Granbosa, Suda) ele geçirildi. 1716'daki Korfu seferi Avusturya'nın müdahalesi ve Damad Ali Paşa'nın Petervaradin'de ölmesi yüzünden başarısız oldu. Avusturya ordusu Niş çevresine inince 21 Temmuz 1718'de Pasarofça Antlaşması imzalandı; TDV, bu antlaşmanın Sırbistan'da daha fazla toprak kaybını önlediğini belirtir.

Doğuda İran'ın çöküşü, Rusya'nın Hazar kıyısına inme çabası ve Dağıstan'daki Müslümanların yardım talebi Osmanlı ordusunu Batı İran'a soktu. Fransız elçisinin aracılığıyla 24 Haziran 1724'te İstanbul'da imzalanan İran Mukāsemenâmesi ile Osmanlılar ve Ruslar İran şehirlerini aralarında böldü. Gence, Nahcıvan, Hoy, Revan ve Hemedan gibi şehirler alındı. Ardından Afgan lider Eşref Han Kasım 1726'da Nihâvend yakınlarında Osmanlıları yendi; 4 Ekim 1727 tarihli Hemedan Mukāsemenâmesi imzalandı. TDV bu gelişmeyi saltanatta dönüm noktası sayar.

Lâle Devri

Damat Nevşehirli İbrâhim Paşa'nın sadareti (1718-1730) dönemi Lâle Devri diye anılır. Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin Paris elçiliğinden dönüp sunduğu rapor, TDV'ye göre Batı'dan etkilenme hareketlerinin başlangıcı sayılır. Kâğıthane (Sâdâbâd) arazisi vezirler arasında taksim edilip köşkler yapıldı; çiçekçilik, "şükûfecilik" bir meslek hâline geldi. 1722'de Tulumbacı Ocağı kuruldu. 1727'de İbrâhim Müteferrika ve Said Efendi, sadrazamın himayesi ve şeyhülislâmın fetvasıyla alınan fermanla Türkçe kitap basan ilk matbaayı açtı. TDV, İstanbul'da gayrimüslimlere ait matbaaların daha önce bulunduğunu, ancak Türkçe basmadıklarını belirtir. Yalova'da kâğıt yapımı başladı, Tekfur Sarayı'nda çini fabrikası kuruldu (1725).

Ahmed sülüs ve nesih yazan bir hattattı, Necîb mahlasıyla şiir yazdı. Nedîm, Seyyid Vehbî ve vakanüvis Râşid gibi isimleri himaye etti. Topkapı Sarayı'nda Arz Odası'nın arkasında bir kütüphane, Ayasofya meydanında dört cepheli çeşme (III. Ahmed Çeşmesi) ve Üsküdar'da annesi için Yeni Valide Camii'ni yaptırdı.

İsyan ve ölümü

Seferlerin getirdiği vergiler, taşradaki asayişsizlik ve işsizlik, padişah ile devlet adamlarının mesirelerdeki eğlenceleri halkı öfkelendirdi. Nâdir'in doğuda ilerlemesi de güvensizliği artırdı. Sonunda 1730'da Patrona Halil İsyanı başladı. Ordu Haydarpaşa'da, padişah Üsküdar'daydı. 28 Eylül gecesi gizlice Topkapı Sarayı'na döndü, ertesi gün damadı Nevşehirli İbrâhim Paşa ile iki yakınını boğdurup isyancılara teslim etmek zorunda kaldı. Tahttan feragat ettirildi; yerine yeğeni I. Mahmud geçti. 2 Ekim 1730'da oğullarıyla birlikte Topkapı Sarayı'ndaki daireye kapatıldı. 24 Haziran 1736'da altmış üç yaşında öldü ve Yeni Cami yakınındaki Turhan Sultan Türbesi'ne gömüldü.

Kronoloji

• 1673 — Doğum
• 1703 — Edirne Vak'ası; tahta çıkış
• 1711 — Prut seferi
• 1715 — Mora'nın geri alınması
• 21 Temmuz 1718 — Pasarofça Antlaşması
• 1727 — Müteferrika matbaası
• 1730 — Patrona Halil isyanı; tahttan feragat
• 24 Haziran 1736 — Ölümü