III. Osman
Padişah
Kısa ömürlü saltanat; Nuruosmaniye Câmii onun zamanında tamamlandı.
Hayatı ve tahta çıkışı
III. Osman, II. Mustafa ile Şehsuvar Vâlide Sultan'ın oğludur. 3 Ocak 1699'da Edirne Sarayı'nda doğdu. Babası 1703 Edirne Vak'ası'yla tahttan indirilince Topkapı Sarayı'nda Şimşirlik Dairesi'ne gönderildi. 1705'te orada, diğer şehzadelerle birlikte gizlice sünnet edildi. 1730'da I. Mahmud tahta çıktığında tahtı bekleyen en büyük şehzade oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi bu bekleyişi elli üç yıl olarak verir ve onu Şimşirlik'te en uzun süre kalan şehzade sayar. Bu yıllarda "pîştahta" denen taşınabilir küçük yazı masaları ve çekmeceler yaptığı dışında fazla bilgi yoktur.
I. Mahmud'un ölümü üzerine 13 Aralık 1754'te elli sekiz yaşında tahta çıktı. Adının hutbelerde "sultânü'l-berreyn ve'l-bahreyn" unvanıyla anılmasını emretti. Kılıcını Eyüp'te şeyhülislâm Murtaza Efendi'den kuşandı. 25 Aralık'taki ulûfe divanında hazineden 2394 kese cülûs bahşişi dağıtıldı. Annesi Şehsuvar, Eski Saray'dan alınıp Topkapı'ya yerleştirildi.
Saltanatı
Üç yıllık saltanatında sadrazamlığa altı, şeyhülislâmlığa dört, kaptanıderyâlığa bir kez yeni atama yapıldı. TDV, sık değişimi sadrazamın bir önceki dönemde oluşan ağırlıklı konumunu azaltma çabası olarak yorumlar. Hekimoğlu Ali Paşa 15 Şubat 1755'te üçüncü kez sadrazam oldu; elli üç gün sonra Ayvansaray yangınıyla görevden alınıp Kızkulesi'nde bir gün tutuldu ve Magosa'ya sürüldü. Bıyıklı Ali Paşa altmış üç gün sonra idam edildi. Son sadrazam Râgıb Paşa 28 Şubat 1757'de göreve geldi. Dârüssaâde ağası Ebû'l-Vukûf Ahmed Ağa bütün bu değişimlerin perde arkasındaki ismi olarak görünür.
Aynı dönemde İstanbul ağır yangınlar yaşadı. 29 Eylül 1755'teki Hocapaşa yangını kırk saat sürdü; Ayasofya, Bahçekapı ve Mahmutpaşa semtleri yandı. 6 Temmuz 1756'da Cibalikapısı'ndan başlayan iki günlük yangında şehrin üçte ikisi enkaza döndü. Ocak 1755'te Haliç donmuş, halk buzun üzerinden yürümüştü. İstanbul'a göçü sınırlayan, kadın kıyafetlerini düzenleyen ve gayrimüslim kıyafetini hatırlatan yasaklar tekrarlandı; TDV bunların pek etkili olmadığını belirtir. Eşkıya ve levent hareketlerine karşı hükümler gönderildi, ünlü âyanlardan Karaosmanoğlu Hacı Mustafa Ağa'nın yakalanıp öldürülmesi de bu döneme rastlar.
Dış politikada barış korundu. 1756'da Yedi Yıl Savaşları başlayınca elçiler Osmanlı'yı taraf olmaya çağırdı, ancak tarafsızlık sürdürüldü. Prusya Kralı II. Friedrich'in gizli temsilcisine "uygun zamanda" cevabı verildi. 15 Ekim 1756'da Danimarka ile ilk dostluk ve ticaret antlaşması imzalandı. Avrupalı elçilere kabulde kürk yerine hil'at giydirme talebi, "kânûn-ı kadîm" gerekçesiyle uygulanmadı.
Yapıları
I. Mahmud'un başlattığı Nuruosmaniye Külliyesi, TDV'ye göre pek az eksiğiyle III. Osman tarafından tamamlandı ve 5 Aralık 1755'te büyük bir törenle açıldı. Külliye medrese, imaret, kütüphane, türbe, çeşme, han ve dükkânlardan oluşuyordu. 1755-56'da Üsküdar Sarayı ve Bahçesi'nin yerinde yeni bir mahalle yaptırdı; İhsaniye adını alan bu mahallede İhsaniye Camii ve mescidi bugün de durur. Midilli'deki Sığrı Limanı'nda kale, cami ve hamam yapımı Mayıs 1756'da başladı. Bir geminin karaya oturmasıyla Ahırkapı'da fener yapılması emredildi. Topkapı Sarayı'nda kendi adıyla anılan III. Osman Köşkü'nü yaptırdı.
Ölümü ve kişiliği
Mide rahatsızlığı yüzünden birkaç cuma selâmlığına zor katıldı ve 30 Ekim 1757'de öldü. Bazı Batı kaynakları uyluğundaki bir urun ameliyatından sonra öldüğünü yazar. Çocuğu olmadı. Cenazesi, Nuruosmaniye'deki türbe yerine, yeni padişah III. Mustafa'nın emriyle Yenicami'deki Turhan Vâlide Sultan Türbesi'ne gömüldü. Kaynaklar onu acele karar verip sonra pişman olan, rüşvetten ve yalandan nefret eden, tutumlu ve adalete özen gösteren biri olarak anar. Tebdil gezilerinde kendini Edirneli Osman Ağa diye tanıttığı aktarılır. Nesih hattıyla yazdığı hatt-ı hümâyunlar güzel ve okunaklıdır. Ökçeleri gümüş çivili ayakkabı giydiği rivayetinin kaynağı bulunamamıştır.
Kronoloji
- 1699 — Edirne'de doğum
- 13 Aralık 1754 — Tahta çıkış
- 5 Aralık 1755 — Nuruosmaniye Külliyesi'nin açılışı
- 6 Temmuz 1756 — Cibalikapısı yangını
- 15 Ekim 1756 — Danimarka ile antlaşma
- 28 Şubat 1757 — Râgıb Paşa'nın sadrazamlığı
- 30 Ekim 1757 — Ölümü